Adam Wiercinski - PISARSKIE DELICJE I REMANENTY

... Aleksandra Ziółkowska-Boehm, Pisarskie delicje, Bellona 2019, 343 stron. ... Adam Wiercinski [w:] PAMIĘTNIK LITERACKI, Londyn, grudzień 2020, s. 243-246 ........................ Pisarskie delicje i remanenty ......................... „Pisarskie delicje” Aleksandry Ziółkowskiej-Boehm to silva rerum. Prawdziwy las rzeczy. Tyle tam spraw, tematów, postaci znanych i mniej znanych, tyle dopowiedzeń do książek wcześniejszych i dodatkowych opowieści. I tyle przytoczeń. Listy, rozmowy, wywiady, fragmenty książek własnego i cudzego autorstwa.A wszystko udokumentowane, sprawdzone i autoryzowane, kiedy trzeba. Polot, szczęśliwe przypadki, szczęście do spotkań z pięknymi ludźmi, ponadto - dyscyplina pisarska. I jeszcze sztuka uważnego słuchania. ............................ W pierwszym rozdziale zajmuje się Autorka reportażem literackim, rozprawia ze znawstwem, którego mógłby jej pozazdrościć wykładowca na wydziale dziennikarstwa, o literaturze faktu, tłumaczy, skąd się wzięła popularność tego rodzaju pisarstwa.

„Czytelnik współczesny oczekuje dokumentacji, jest głodny faktów, przekazów z pierwszej ręki. Staramy się śledzic, co się dzieje w różnych miejscach świata, który dzięki telewizji i głównie internetowi wszedł w nasze życie ze swoimi dylematami, problemami, katastrofami i biedą”(s.11-12)". ........................ To pisarstwo wywodzi się z literackiego dziennikarstwa, przypomina, że w latach 70.XX. popularnością cieszył się tzw. literary journalism, kiedy autorzy starali się przedstawić punkt widzenia przeciętnego człowieka. A kiedy i to określenie stało się nazbyt rozmyte, wprowadzono inne: „Termin creative non-fiction (używany zamiennie jako literary non fiction) brzmi być może zagadkowo. Wyraz creative wskazuje, że autor używa metod i sposobów wypróbowanych w fikcji, czyli uprawia sztukę przenoszenia do narracji rozmaitych strategii i form opowiadania”

s.12". ............................ Teoretyczne rozważania ilustruje Autorka przykładami, przypomina, jak się przygotowywała do pierwszego spotkania z Melchiorem Wańkowiczem, jak doszło do spotkania z Januszem Brochwiczem-Lewińskim („Gryf” w czasie powstania warszawskiego był świadkiem śmierci córki Wańkowicza). Wspomina o lojalności wobec rozmówcy: ....................... „Pojawiają się momenty, kiedy rozmówca nie ukrywa, nie cenzuruje swoich słów, odczuć, wspomnień – mówi o nich swobodnie. Nie znaczy to, że piszący ma o tym napisać, aby „świat się dowiedział”. Ustalamy z moimi bohaterami, że swoją opowieść snują bez oporów, ale przed publikacją każdą wypowiedź z nimi autoryzuję. Mają do tego święte prawo. Zawsze usuwałam fragmenty wspomnień, którymi dzielili się ze mną, ale nie chcieli obwieszczać ich innym”. "Rozmówcy zasługują na szacunek, poszanowanie ich życia i prywatność. Zaufali mi, ja mam obowiązek postępowania etyczneg".(s.41-42)". ............... A po teoretycznym wstępie ciagną się opowieści o ludziach z różnych czasów i z tylu przestrzeni. O ich wędrówkach z wyboru i tych odbywanych kiedyś mimo woli. O rodzinie Rodziewiczów (z opowiadania Romana Rodziewicza powstała książka Wańkowicza „Hubalczycy”); o Aleksandrze Jordanie Lutosławskim, synu sławnego filozofa, Wincentego Lutosławskiego; o ks. Prof Januszu Ihnatowiczu, teologu i poecie; o sławnym pilocie Januszu Żurakowskim. O skomplikowanych losach niektórych ludzi. Janusz Dukszta, lekarz psychiatra i polityk kanadyjski, rodem ze Szczuczyna (między Grodnem a Nowogródkiem), mówił Ziółkowskiej-Boehm o swojej złożonej tożsamości: ................... „Uważam się za Polaka litewskiego pochodzenia, od lat mówię, że jestem polskim Litwinem, ale to jest trochę skomplikowane. Odwiedziłem kilka lat temu Wilno, i stwierdziłem, że na pewno nie jestem Litwinem, pojechałem do Krakowa, stwierdziłem, że nie jestem Polakiem. Odwiedzam Anglię, gdzie ukończyłem uczelnię, i gdzie mieszka moja przyrodnia siostra Izabella, ale nie czuję się Anglikiem. Jestem Kanadyjczykiem – bo Kanada pozwala mi być ...cudzoziemcem. To jest moje „identity”(s.64)”. ....................... Ciekawe, ile papieru zużyliby współcześni socjolodzy na opisanie tej wielostopniowej tożsamości, ile teorii stworzyliby dzisiejsi kosmopolici i narodowcy. A pisarka zostawia wyznanie potomka szlacheckiego rodu z Wielkiego Księstwa Litewskiego bez komentarza. Zostaje cenne świadectwo. Gdzie indziej opowie Autorka o Tomaszu Łychowskim, poecie i malarzu Brazylii (przyznaje się, że to, co pisze, jest polskie, a to co maluje – brazylijskie). Jego ojciec pochodził z Kijowa, ożenił się z Gertrudą, Niemką spod Berlina. A stało się to w portugalskiej wtedy Angolii w latach 30.XX w. W roku 1938 Łychowscy z kilkuletnim Tomaszem przyjechali do Polski. A potem wojna, konspiracja, matka Niemka okazała się polską patriotką związaną z AK. Osadzono ją z siedmioletnim synkiem na Pawiaku. ................... „Obecnie Tomasz Łychowski ma ponad 80 lat i jest prawdopodobnie najmłodszym żyjącym więźniem Pawiaka. Pamięta, że codziennie o szóstej rano był apel. Ustawione w dwurzędzie więźniarki składały po niemiecku meldunek. Tomasz zapamiętał, że po pewnym czasie jemu przypadła ta funkcja i meldował: Fünfundzwanzig Frauen und ein Kind (25 kobiet i dziecko). Na to Komendant: Fünfundzwanzig Frauen und ein Man (25 kobiet i jeden mężczyzna) i bardzo zadowolony ze swojego dowcipu wybuchnął śmiechem"(s. 240). Poeta pisze w trzech językach: po polsku, po angielsku i po portugalsku, maluje i pisze wiersze (coraz częściej po portugalsku), w jednym z wierszy wspomina o swojej multiosobowości: ................ Jaka moja w tym wina - urodzony w Angoli - że nie jestem czarny? Zaadoptowany przez Brazylię że jestem gringo? Jaka wina? Że jestem synem Niemki w Polsce Polaka w Niemczech? Dość nierzeczywistych win! Czy nie wystarczą te prawdziwe?(s. 252)" .................. Jak to dobrze, że bohaterowie o takich skomplikowanych losach znaleźli rozumiejącą słuchaczkę, która z taktem i empatią potrafiła ich wysłuchać, a potem zapisać niezwykłe koleje losu (powieściopisarz pomieściłby te opowieści w kilku zapewne tomach). A tu skrót, dane do opowieści i ewentualne rozwinięcie. Jak z Kają od Radosława: ....................... .„Najkrócej: Cezaria Iljin-Szymańska - pseudonim „Kaja” – działaczka podziemia, uczestniczka powstania warszawskiego, członek zgrupowania „Radosław”. Po powstaniu aresztowana w Białymstoku i osadzona w obozie NKWD nr 41 w Ostaszkowie. Do Polski wróciła w 1946 roku z malarią i tyfusem. Skończyła studia i została cenionym architektem, włączyła się w odbudowę Warszawy”(s.89). .................... Jeszcze o jednym szkicu należałoby wspomnieć. Zaczyna się tak: ............. „Jeżeli Wańkowicz jest mi wdzięczny, to zapewne za wymianę przedmowy... Że przekonałam wielkiego redaktora Giedroycia, który do swojej korespondencji z pisarzem napisał nową. Pierwsza jej wersja zawierała określenia niesprawiedliwe, niepoparte żadnym dokumentem”.(s.257)" A jak to się stało, że propozycję Ziółkowskiej-Boehm, żeby dodał Giedroyć kilka zdań ...-właśnie, że uważa go Pan za „czołową postać polskiej literatury” (...) Obok krytyki i ostrych rzeczy, czy nie może Pan dodać, że – jak Pan do mnie pisze – jednak „wysoko go Pan ceni”? zostały uwzględnione, wnikliwy czytelnik, przeczyta sam. A uparta i wdzięczna Autorka, dbająca o dobre imię swojego mistrza, napisze o Giedroyciu z uznaniem: „Jego wielkość z pewnością zawiera się także w fakcie, że dał sie przekonać. Bardzo go za to podziwiam i doceniam”.(s.293)"

Beata Bednarz wywiad granice.pl

https://www.granice.pl/publicystyka/aleksandra-ziolkowska-boehm-wywiad/1484/1

By wszystko się zgadzało... Wywiad z Aleksandrą Ziółkowską-Boehm

Autor: Beata Bednarz
. 

– Każdy z nas ma swoją obłaskawioną mniej lub bardziej rzeczywistość wokół, własny los – mówi Aleksandra Ziółkowska-Boehm, właścicielka archiwum Melchiora Wańkowicza, który zadedykował jej ostatnią książkę Karafka La Fontaine’a, autorka publikacji o bohaterach najnowszej historii Polski. W 2019 roku ukazały się jej książki Pisarskie delicje oraz Wokół Wańkowicza. 
.

Instytut Piłsudskiego, Nowy Jork, maj 2012
.
Uprawiany przez Panią gatunek literacki, zwany na Zachodzie creative non-fiction, wiąże się z dużą odpowiedzialnością za przytaczanie wypowiedzi rozmówców i mrówczą pracą dokumentacyjną. Szymon Kobyliński, który jest zacytowany w pięknym eseju otwierającym Pisarskie delicje, dowcipnie poradził Pani: Zawsze sprawdzaj informacje, nawet to, kto napisał „Pana Tadeusza", ja wiem, że Słowacki, ale muszę sięgnąć do biblioteki. Czy miała Pani jakąś szczególną przygodę związaną z weryfikowaniem faktów, np. taką, która dziś jest zabawnym wspomnieniem lub stała się lekcją pokory?
.
Aleksandra Ziółkowska-Boehm: Rodziewicz, bohater książki Z miejsca na miejsce w cieniu legendy Hubala, był nieszczęśliwy, gdy w pierwszym wydaniu napisałam, że jeden z wujów był właścicielem majątku na Kresach, a tymczasem go dzierżawił. Roman dostał maszynopis do sprawdzenia i to zdanie przeoczył. Powiedziałam, że poprawię w kolejnym wydaniu (było potem wydań w sumie cztery; także dwa w języku angielskim), ale widziałam, że się wręcz martwił.
Pomyślałam, jakie to ważne dla ludzi, o których się pisze, by się wszystko „zgadzało” (nie tylko daty, fakty historyczne). Że muszę o tym pamiętać, wysyłać kolejny raz tekst do sprawdzenia, samej także szukać potwierdzenia w materiałach, zbiorach, książkach.
Tak właśnie sprawdziłam, że bohaterka Kai od Radosława, Cezaria Iljin-Szymańska, której dzieciństwo upłynęło w Dżungarii, w miasteczku Zajsan wtopionym w góry Ałtaju na Syberii, wspomniała, że w Barnaule była duża kopalnia złota. Wyczytałam, że była tam przede wszystkim ogromna kopalnia srebra (Kaja podarowała mi na pamiątkę srebrną łyżkę, przywiezioną właśnie z kopalni w Barnaulu). Ustaliłyśmy w końcu, że chodzi o kopalnię srebra. Opowiedziała mi także na przykład o swoistej przyjaźni z wielbłądami. Pisałam ten fragment trzy razy, bowiem odsyłała mi z uwagą, że napisałam tak, jakby... męczyła wielbłądy, a ona się z nimi bawiła. Napisałam wreszcie zdania, które zatwierdziła, m.in.: drażniła je gałązką po chrapach. Na ogół były łagodne i posłuszne, klękały, gdy się na nie wsiadało, kroczyły majestatycznie, lekko się kołysząc.
.
W Pani książkach o Wańkowiczu często przewija się postać Zofii Romanowiczowej (z domu Górskiej), która była jego sekretarką, gdy pisał Bitwę o Monte Cassino. W Pisarskich delicjach przywołuje Pani cytat krytyka literackiego Mieczysława Orskiego, że Romanowiczowa jest świetną, wciąż u nas niedocenianą pisarką emigracyjną. Od jakiego utworu radziłaby Pani zacząć poznawanie jej bogatej twórczości?
.
AZB: Zofia Górska Romanowiczowa jest autorką pięknych powieści, które polecam, m.in. Baśka i Barbara, Przejście przez Morze Czerwone, Łagodne oko błękitu, Groby Napoleona, Sono felice.
Podczas okupacji niemieckiej była łączniczką ZWZ/AK. Po aresztowaniu przez gestapo w 1941 roku cztery lata była więziona w obozie koncentracyjnym Ravensbrück. Po wojnie we Włoszech – jak Pani przypomina – była sekretarką Melchiora Wańkowicza, gdy pracował nad trzytomową Bitwą o Monte Cassino. Po latach w książce Sono felice napisała między innymi, jak wiele zawdzięcza pisarzowi, oraz że dzięki niemu została pisarką.
W książce o Wańkowiczu mam tekst Powroty Zofii Romanowiczowej, w którym napisałam o dość delikatnej sprawie, która do mnie „wróciła”, żeby pokazać... że Wańkowicz – wtedy pięćdziesięciokilkuletni – był „dżentelmenem” (mówiąc trywialnie: nie szczypał dziewczynek). Nie napisałam o tym wprost, tylko – powiedzmy – subtelnie. Pamiętam, jak Wańkowicz żartobliwie mówił o haśle, za które dostał nagrodę Cukier krzepi... Mówił, parafrazując: Szczypta soli, szczypta cukru, nie szczypta dziewczynek.
.
Z Rexem Alanem Smithem, Południowa Dakota
.
Wydaje mi się, że krzywdzące jest określanie poetów i pisarzy tworzących na obczyźnie mianem „emigracyjnych”. Niepotrzebnie dodaje się to słowo. Każdy autor piszący w języku polskim jest przecież po prostu polski… A jeśli dodatkowo czuje się on Polakiem, to tym bardziej. Nieważne jest, gdzie tworzy. Czy podziela Pani ten pogląd?
.
AZB: Zgadzam się. O wiele lepsze jest określenie: „pisarz polski mieszkający we Francji..., w Stanach Zjednoczonych...”. I tak już się od lat pisze, proszę popatrzeć w wikipedię.
Nikt nie nazywał Miłosza, Mrożka czy Gombrowicza pisarzami „emigracyjnymi”, a mieszkali w różnych częściach świata.
Sławomir Mrożek w 1963 wyemigrował do Francji (kolejno mieszkał w Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Włoszech, Meksyku), wrócił do Polski w 1996. W 2008 roku wyjechał do Francji, gdzie w 2013 zmarł (prochy są pochowane w Krakowie).
Witold Gombrowicz od 1939 roku przebywał na emigracji: do 1963 w Argentynie, od 1964 aż do śmierci we Francji (gdzie w Vence jest pochowany).
Czesław Miłosz pracował w dyplomacji komunistycznego rządu Polski w USA i we Francji, gdzie w 1951 roku poprosił o azyl polityczny. W 1960 przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych, w 1993 roku zamieszkał w Polsce, gdzie zmarł w 2004 (pochowany jest w Krakowie).
Określenie „emigracyjny” zwykle wciąż dotyczy okresu po drugiej wojnie światowej i odnosi się do twórcy, który wybrał emigrację (niekoniecznie z własnego wyboru, często losy wojny rzucały ludzi w różne miejsca, jak właśnie Zofię Romanowiczową).
Po wojnie było wielu znakomitych ludzi pióra, których książki nie docierały do Polski. Nazywano „emigracyjnymi” pisarzy, którzy mieszkali i wydawali książki na emigracji. Uważam, że wciąż wielu znakomitych autorów – jak np. Floriana Czarnyszewicza, Zofię Romanowiczową, Danutę Mostwin – należałoby przedstawić w Polsce. I tak się chyba powoli robi.
.
Tak samo jak Zofia Romanowiczowa mało znany jest wśród polskich czytelników, szczególnie krajowych, dorobek literacki Tomasza Łychowskiego. Urodzony w Angoli, mieszkający w Brazylii – poeta, malarz, wykładowca, tłumacz – tak zaczyna się w Pisarskich delicjach niezwykle interesujący rozdział dotyczący tego „emigranta, który posiada multiosobowość”, jak sam mówi. Jego życiorys to gotowy scenariusz na kapitalny film! 
.
AZB: Byłabym szczęśliwa... gdyby zainteresowali się filmowcy. Podobnie bogate są losy bohaterów opisanych w książkach: Kaja od Radosława czyli historia Hubalowego Krzyża;  Z miejsca na miejsce w cieniu legendy Hubala czy Dwór w Kraśnicy i Hubalowy Demon.
 .
Sławno, 2019
.
Początkowo Tomasz Łychowski pisał w języku polskim, potem w angielskim, a obecnie tworzy głównie po portugalsku, ale w jednym z wywiadów powiedział, że to, co pisze, jest polskie, a to, co maluje, brazylijskie. Który wiersz lub tomik poetycki Tomasza Łychowskiego jest Pani szczególnie bliski?
.
AZB: Wyjazdy przyjazdy, odległości. Wiersze Tomasza Łychowskiego jakby zatrzymują w czasie. Przywołują fragmenty, które są częścią jego dzieciństwa. Zatrzymują też w przestrzeni, bo – jak pisze: Dzisiaj Łazienki, jutro Rio de Janeiro... Ale też, że można być „swoim własnym miejscem”. Do mnie jego wiersze trafiają w odczucia najwrażliwsze, może najcenniejsze. Znając polską historię, miałam czasami skojarzenia, których nie miałby czytelnik innej strefy kulturalno-geograficznej.
Autor, którego historia życia jest przejmująca, interesująca i wzruszająca – w swoich wierszach przywołuje strzępy przeszłości i obecnej rzeczywistości. Przywołuje zapamiętane obrazy, krótkie migawki, które, jak nam wszystkim, tkwią w pamięci, wychodzą z zakamarków pozornie zapomnianych. Są one różne: przyjemne, są obojętne, i są te ranliwe.
Każdy z nas ma swoją obłaskawioną mniej lub bardziej rzeczywistość wokół, własny los. Los Tomasza Łychowskiego jest trudny, piękny i bolesny, jednak nie czyni z niego sztandaru, nie obnosi się z nim. Ten los zna się tylko, gdy zanurzy w jego biografii.
Napisałam wstęp do tomiku wierszy Tomasza Łychowskiego Spojrzenia. Wiersze Wybrane (Rio de Janeiro 2016). Pokażę wiersz, który przysłał mi niedawno:

Tym co jest

Nadszedł czas...
Słowo, fraza, westchnienie
Miast pocałunku, utulenia, uścisku dłoni
Uskrzydlają to, co nieraz było tylko zwykłym gestem
Liturgią, powszedniością
Stają się ucieleśnieniem
Wytęsknionej bliskości
Wyśnionych spotkań
Pieszczot, czułości
Gdy powróci ten stracony czas
Ożywią, odnowią to co było, tym co jest 

23/04/2020
Tomasz Łychowski
.
Uroczy wiersz, pełen mocnej prostoty. Przywołam opinię Józefa Kunca: I ten raczej rzadki w naszej literaturze rarytas: tak dużo i pięknie o polskich heroinach ‒ żaden naród nie miał tak zasłużonych aniołów! Czy Pani zdaniem są takie „polskie heroiny”, o których nadal za mało się pisze i mówi?
.

AZB: Profesor Kunc ma absolutną rację... Polki są wielkimi bohaterkami... Mężowie, bracia, walczyli, ginęli w powstaniach, one wychowywały dzieci, prowadziły dom. Ile niezwykłych kobiet brało udział w Powstaniu Warszawskim... To są nasze wielkie „polskie heroiny”, nasze kochane polskie dziewczyny. Trzeba je przypominać, trzeba o nich więcej pisać.
.

Biurko pisarki oraz Suzy i Claude (koty proszą o... porządek)
.

Świętej pamięci Barbara Wachowicz w książce wydanej w 2014 roku Bohaterki Powstańczej Warszawy. My musimy być moce i jasne napisała: Mam nadzieję, że Oleńka – do cyklu swych książek o życiu i twórczości pana Melchiora dopisze pasjonującą rozprawę o setkach listów, jakie otrzymywał, adresowanych na przykład tak: »Melchior Wańkowicz. Warszawa« z dopiskami na kopertach: »resztę powinien znać każdy warszawski listonosz)«, »Każde dziecko wskaże«, »Polski Pisarz Narodowy«, »Wielmożny Pan Melchior Wańkowicz – potężny utalentowany pisarz, myślący, zacny, Polak i człowiek!«. Wielki pisarz chętnie odpisywał na listy swoich wiernych czytelników. Jednemu z nich radził, jak nazwać psa. Czy takich kopert i listów zachowało się dużo i czy byłby to, według Pani, ciekawy materiał na książkę? 
.

AZB: Napisałam o listach od czytelników do pisarza osobny rozdział w książce Blisko Wańkowicza (powtórzony w Wokół Wańkowicza). Zatytułowałam go Curiosa. Dziwny jest ten świat, i o nim pisze Barbara Wachowicz. Są to listy powojenne, kiedy pisarz wrócił do Polski i zaczęły się ukazywać jego książki.

Czy nadają się na osobną publikację? Nie wiem, wydaje mi się, że nie. Często zawierają zwierzenia, czasami prywatne problemy, wiele jest ujmujących, wiele zabawnych. Wiele „grzecznościowych”, trochę „nijakich”.
Aby opublikować pełne listy czytelników – szczególnie te bardziej prywatne – należałoby się zwrocić do adresatów – gdy nie żyją – spytać ich rodziny o pozwolenie; takie panuje prawo (o ile wiem – można wydrukować w prasie nazwiska i poprosić o zezwolenie... czyli wykonać próbę nawiązania kontaktu).
.

Zaintrygowała mnie wzmianka w Pisarskich delicjach, że Zofia Wańkowicz w kalendarzu prowadziła dziennik, na co składały się notatki, zasłyszane zdania i powiedzenia wnuczek. Urocza jest zacytowana przez Panią rozmowa o książkach Zofii Wańkowicz z wnuczkami Anią i Ewą, które zapytały ją, czy ich dziadek napisał w Zielu na kraterze prawdę. Może interesująca byłaby książka będąca zbiorem rozproszonych wypowiedzi Zofii Wańkowicz, a także jej córek i wnuczek? Na przykład paryska „Kultura” w 1954 roku opublikowała esej Zofii Wańkowicz pt. Kombatantki. Może nie znamy jeszcze wszystkich tekstów i zapisków Zofii Wańkowicz?

AZB: Czy jest wystarczająco tekstów na osobną książkę, nie wiem. Zapiski, które Pani wspomina, to są nieduże pojedyncze kartki. Ani Melchior, ani Zofia Wańkowiczowa nie pisali dzienników. Dużo dowiadujemy się z listów – ukazały się w dwóch tomach pt. King i Królik. Korespondencja Zofii i Melchiora Wańkowiczów. Są fascynujące i piękne. Zachęcam do ich lektury.
.

Zofię z Małagowskich Wańkowicz też można zaliczyć do zaszczytnego grona „polskich heroin”. Gdy w lutym 1918 bolszewicy otaczają Mińsk Litewski, Zofia działa w Kole Polek, w ramach którego opiekowała się więźniami i rannymi żołnierzami z rozbijanych polskich oddziałów. Przysięgam na tę Polskę, którą w sercu noszę, że wiary pokładanej we mnie nie zawiodę… – taką przysięgę składały działaczki tego stowarzyszenia. Może biografia Zofii Wańkowiczowej też zasługuje na przypomnienie?
.

AZB: Przywołuje Pani 1918 rok. Zofia i Melchior pobrali się w lutym 1916 roku. W 1919 urodziła się córka Krystyna, w 1921 – Marta.

Zofia Wańkowiczowa na pewno była niezwykłą osobą. Przywołam ponownie dwutomową korespondencję King i Królik Korespondencja Zofii i Melchiora Wańkowiczów. Tom pierwszy obejmuje lata 1914–1939, tom drugi –  lata 1939–1968 (Pani Zofia zmarła w 1969). Jakże dzielnie radziła sobie w czasie okupacji – wróciła na Żoliborz (z Ochoty, gdzie przed wojną Wańkowiczowie mieszkali) do domu na Dziennikarskiej, wynajmowała pokoje, by mieć z czego żyć.

Ogólnie mówiąc, w swoich kilku książkach poświęconych pisarzowi skupiłam sie na jego pisarstwie i bogatej biografii. Piszę o donosach na pisarza, o jego trudnościach w każdym niemal etapie życia. O rodzinie pisarza – żonie i córkach – zapewne mogłoby być więcej. W książce Mieczysława Kurzyny O Wańkowiczu – nie wszystko także mało jest o Zofii Wańkowiczowej, którą autor znał wiele lat. Szkoda, że ta książka nie jest wznawiana. Maszynopis Mieczysław Kurzyna pokazał Marcie z Wańkowiczów Erdman, córce pisarza. Nie ma błędów i jest starannie opracowaną biografią pisarza.

Ukazał się nieduży tom korespondencji Wańkowicza z córką Krystyną, która zginęła szóstego dnia Powstania Warszawskiego, podczas walk w rejonie cmentarza kalwińskiego na Woli. Świadkiem śmierci był jej ówczesny dowódca, „Gryf” – Janusz Brochwicz-Lewiński.

Inny tekst – to moja niedługa serdeczna korespondencja z Martą po śmierci jej ojca.

Zajęłam się tłumaczeniami – w Stanach Zjednoczonych ukazała się moja książka Melchior Wańkowicz Poland’s Master of the Written Word, w trakcie tłumaczenia jest Bitwa o Monte Cassino.
.

Crazy Horse, Południowa Dakota
.

Dzięki Pani pracy jako kustoszki pamięci Melchiora Wańkowicza znamy przywoływaną korespondencję małżeństwa: Kinga i Królika, z lat 1914‒1968. Jeden z Pani Wańkowiczowskich dylematów dotyczy ukazywania „trudnej strony” ich związku. Zna Pani wersję pisarza, który wręczył Pani tzw. diarusz, ale nie zna Pani „prawdy” Zofii Wańkowicz. Publikacja owego diariusza oraz wersji Zofii, jeśli taka istniałaby, chyba nie zmieniłaby opinii większości admiratorów twórczości Melchiora Wańkowicza? Że była to piękna para, która może być wzorem dla małżonków, ponieważ mimo wielu burz dziejowych oraz osobistych błędów i rozterek uczuciowych on i ona lojalnie przy sobie trwali ponad pół wieku. 
.

AZB: Wańkowicz nie pisał dziennika. Przytaczany diariusz – niedługi (dziesięciostronicowy) – pisany w 1945 roku, był publikowany w „Plusie Minusie”, literackim dodatku do „Rzeczpospolitej” w 2010 roku pt. Róż na kraterze.

W 1951 roku, pięć lat po połączeniu z żoną (lata wojny byli osobno), ukazuje się książka Ziele na kraterze, gdzie Wańkowicz z wielką atencją i pietyzmem pokazał lata międzywojenne, okres okupacji i cierpienie matki po stracie córki. Karty pokazujące szukanie ciała Krysi są przejmującą elegią na rzecz zmarłego dziecka i oddaniem hołdu matce, jej bólu, jej przeżyciom.

Napisałam w Pisarskich delicjach, że małżeństwo Zofii i Melchiora Wańkowiczów było pod wieloma względami wyjątkowe: piękne, trudne i serdeczne. Ileż wspólnie przeżyli nieszczęść i katastrof! Pani Zofia straciła w młodym wieku matkę, braci, oboje stracili córkę, dom, dorobek życia. Na emigracji żyli w nędznych warunkach, po powrocie do Polski uzyskali względny spokój, przerwany procesem pisarza w 1964 roku. Ukochany przez czytelników pisarz osiągnął pozycję jednego z najwybitniejszych pisarzy polskich.
.

Jak wiele książek pomogło nam przejść przez trudności, przez załamania… Pamiętamy książki, które wywołały nasze wzruszenie, łzy i uśmiech – przypominam słowa z Pani tekstu pt. Bądźmy dobrzy dla pisarzy, odczytanego w Londynie we wrześniu 2011 z okazji 60. rocznicy Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Do jakich tytułów często Pani wraca w trudnych chwilach oraz jakie książki poleciłaby przyjaciołom i admiratorom swojej twórczości na czas epidemii?
.

AZB: Lubię wciąż sięgać po nowe książki, poznawać nowych autorów. Lubię także powracanie do klasyki, których ponowna lektura pokazuje często, jak się zmieniamy.  

Jeżeli mogę polecić swoje książki na czas epidemii... Podróże z moją kotką – o mojej przyjaźni z kotką Suzy (potem dwoma kotami), która zaadoptowała Normana i mnie w Teksasie i przez piętnaście lat była naszą towarzyszką, także podróży. Wędrowała z nami po indiańskich rezerwatach, latała samolotami do Polski, gdzie była ponad dwadzieścia razy. Jej śmierć wciąż boli, była to kotka wyjątkowa. Teraz mam „drugą parę kotów” i wiele o nich mogę powiedzieć, chciałabym także napisać.

Polecę jeszcze książkę pokazującą moje dzieciństwo i młodość, myśli i pragnienia, które opisałam w Ulicy Żółwiego Strumienia.
.

Z kotką Suzy
.

Z moich innych książek na obecny czas –  jeżeli mogę polecić – o dzielnych ludziach, którzy wiele przeszli, których nieszczęścia, tragedie nie złamały. Są to: Kaja od Radosława, Lepszy dzień nie przyszedł już (opowieść o Rodziewiczu Z miejsca na miejsce w cieniu legendy Hubala), Dwór w Kraśnicy i hubalowy Demon.

Także indiańską Otwarta rana Ameryki, która przybliża współczesne niemałe problemy amerykańskich Indian....

Może te książki dodadzą sił w obecnym trudnym okresie?...Chciałabym.
 .

Wracam do tych książek właśnie dlatego, że mają krzepiącą moc. W myśl przysłowia: „Bogactw nigdy dość” oraz słów napisanych do Pani w jednym listów przez „polską heroinę” – Cezarię Iljin-Szymańską, ps. „Kaja”: Co teraz piszesz? Czy jako Pani domu i literat masz czas na tęsknotki i towarzystwo do poplotkowania? (tak miło jest czasem poplotkować sobie) – i chęć do uśmiechania się tak do nikogo – po prostu, bo dobrze jest żyć, pragnę zapytać w imieniu wszystkich wiernych czytelników: co nowego z Pani twórczych zamierzeń?
.

AZB: Nigdy nie wiem, czy ukończenie książki zabierze mi rok, czy trzy... Nie chcę zapeszać... Pisanie to poświęcenie – ze swoistą pokorą o tym mówię. Mam kilka tematów, którymi się zajmuję. Oby mi życia starczyło na ich skończenie... Jak mówiła moja kochana Mama: obyśmy tylko zdrowi byli...
***

---

Dwie książki, które ukazały się w ubiegłym roku: Pisarskie delicje oraz Wokół Wańkowicza, spotkały się z ciepłym przyjęciem ze strony zarówno znakomitych krytyków literackich, jak i zwykłych czytelników: „Dla czytelnika tej książki »delicje« rozpoczynają się na dobre w rozdziałach relacjonujących i komentujących okoliczności i drogi docierania przez autorkę do jej bohaterów, nawiązywania z nimi często bliższej znajomości i dzięki temu wynajdywaniu atrakcyjnych, mało w Polsce jeszcze wówczas zbadanych, tematów „kresowych” i innych” (Mieczysław Orski o Pisarskich delicjach); „To nie jest »tylko« książka wspomnieniowa. Wspomnienia zostały w niej połączone z rezultatami wielkiej pracy, której trud przede wszystkim historyk potrafi docenić” (Marcin Kula o książce Wokół Wańkowicza); „Dla miłośników twórczości autora Szczenięcych lat rzecz bezcenna” (Krzysztof Masłoń o książce Wokół Wańkowicza); W związku z tym, że dwie kompletnie różne książki trafiły do jednego tomu, każdy znajdzie we Wokół Wańkowicza coś, co go usatysfakcjonuje niezależnie od tego, czy woli suche fakty, czy też subiektywną i »domową« narrację (Izabela Mikrut); „Wokół Wańkowicza stanowi obszerne i bardzo drobiazgowe kompendium wiedzy o pisarzu oraz jego twórczości” (Natalia Rowińska); „Wyszła prawie encyklopedia Wańkowiczowska. M.[Melchior] W.[ańkowicz] byłby zachwycony zapewne” (Adam Wierciński); „rzecz pasjonująca. (…) Jest w tym pisarstwie Aleksandry Ziółkowskiej-Boehm wielka czystość intencji. Ton, jak w wierszu Tarnina Zbigniewa Herberta „kilka czystych taktów/ to bardzo dużo/to wszystko” (Anna Bernat o Pisarskich delicjach); „Ogromną przyjemność sprawiło mi odczytywanie przemyśleń i rozważań Aleksandry Ziółkowskiej-Boehm przekazywanych czytelnikom jako element wypełniania pisarskiej misji, którą przyjęła do realizacji” (Małgorzata Poniatowska o Pisarskich delicjach); „Książka bardzo ciepła, bo sercem pisana” (Tomasz Łychowski o Pisarskich delicjach); „Lepsze i ładniejsze byłyby »pisarskie owoce«. Bo publikując swoje historie, Aleksandra Ziółkowska-Boehm zbiera potem owoce. Tematy, które porusza, ludzie, którym poświęca opowieści ‒ to wszystko przynosi bogaty, wspaniały plon; właśnie piękne owoce. I to jest najbardziej poruszające w tej prozie” (Krzysztof Zajączkowski o Pisarskich delicjach); „I ten raczej rzadki w naszej literaturze rarytas: tak dużo i pięknie o polskich heroinach ‒ żaden naród nie miał tak zasłużonych aniołów!” (Józef Kunc o Pisarskich delicjach); „Tobie nikt się nie mógł oprzeć, nawet Giedroyć. Słodycz i stal, to ty” (Joanna Clark o Pisarskich delicjach).
To tylko kilka wybranych opinii. Recenzje Pisarskich delicji jeszcze ponoć mają się ukazać. Niebawem w londyńskim „Pamiętniku Literackim” Aleksandry Biegaj (obroniła pracę magisterską na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach pt. Obrazy ludzkich losów w twórczości Aleksandry Ziółkowskiej-Boehm). Ma też napisać dr Adam Wierciński.

---

Książkę Aleksandry Ziółkowskiej-Boehm Pisarskie delicje możecie kupić w popularnych księgarniach internetowych:

Latinidade A tristeza das reservas

Seleção de fragmentos e tradução: Tomasz Łychowski

Aleksandra Ziolkowska-Boehm:  

OPEN WOUNDS – A NATIVE AMERICAN HERITAGE,

NEMSI BOOKS

PUBLICADO EM PIERPONT, DAKOTA DO SUL – 2009

Rozdział książki: Aleksandra Ziółkowska-Boehm: Otwarta rana Ameryki /Open Wounds a Native American Heritage, tytuł:  „Smutek rezerwatów” /„The Sadness of Reservations" ukazał się w tłumaczeniu na język portugalski (A tristeza das reservas ) w piśmie akademickim „Latinidade” (11-Numero 2 –Julho-Dezemnro 2019). Rio de Janeiro,  Brazil. Tłum. Tomasz Łychowski

 **

 Latinidade

Revista do Núcleo de Estudos das Américas

Volume 11 • Número 2 • Julho – Dezembro 2019

ARTIGOS

Pág. 57- 69

Feridas abertas - as reservas indígenas nos Estados

Unidos

Aleksandra Ziółkowska-Boehm

Fragmentos do capitulo: The sadness of reservations – A

tristeza das reservas. Pág. 41 – 50

Aleksandra Ziółkowska-Boehm

Seleção de fragmentos e tradução: Tomasz Łychowski

A visão que temos das reservas indígenas é bastante triste.

Não nos anima. É, geralmente, uma visão bastante desoladora.

É assim que eu as lembro, quando com Norman fomos a Pine

Ridge Reservation no Dakota do Sul. Seguindo o nosso mapa,

parecia-nos já termos entrado na reserva. A estrada era de terra.

A nossa volta, nada havia. Apenas um incômodo vazio. Bem

distante, víamos casas, ou, antes, choupanas. Dirigindo por

mais meio hora, vimos um jovem caminhando lentamente pela

estrada. Aproximamo-nos dele e paramos o carro. Abri a janela.

“Você pode nos dizer onde fica a reserva Pine Ridge?”

O moço sorriu para nós visivelmente divertido. Um sorriso

simpático, de poucos dentes.

“Senhora, basta sair do carro e olhar em volta.”

Parece que eu tinha vindo com a impressão errônea de que

as reservas teriam uma placa de boas vindas. Ou, até mesmo,

que haveria um portal semelhante aos que avistamos nos

Chinatowns das grandes cidades americanas.

Quão diferente entre si são as reservas indígenas nos

Estados Unidos! Quando estivemos no Texas, formamos uma

boa impressão da Reserva Tingua, perto de El Paso. Nessa

reserva as edificações eram simples, mas atraentes, em estilo

sudeste, e na frente dessas casas havia carros estacionados de

última geração. A aldeia indígena de Tingua, localizada na

Reserva Isleta Del Sur Pueblo ficava ao lado do seu cassino. O

emprego e o lucro que esse cassino proporcionava, tornava-se,

assim, bem visível e palpável. A aparência agradável daquelas

casas e do seu entorno era mais um motivo de orgulho daquela

gente.

Parece-me que é mais fácil descrever o esplendor da riqueza

do que a pobreza, contudo é a pobreza que é mais impactante.

A pobreza se revela através de fatos, a paisagem dispensa

palavras. Como poderíamos descrever a pobreza no contexto

dessa paisagem? Como podem palavras descrever essa visão de

uma pobreza extrema? Como poderia eu descrever a tristeza

das reservas?

A Reserva Pine Ridge está localizada no Condado de

Shannon, no sudeste do Estado de Dakota do Sul. Pine Ridge

é a segunda maior reserva de índios nos Estados Unidos. Sua

área cobre quase dois milhões de acres e é o lar de 41 mil índios

Sioux. Muitos deles descendem dos lendários guerreiros Crazy

Horse, Red Cloud e Sitting Bull.

Lá não há fazendas ou sítios, não há indústria. Nenhuma

das ruas tem nome; a maioria delas não é pavimentada. Não há

ônibus, trens, bancos, teatros, lojas de roupas, farmácias,

restaurantes, oficina mecânica, e não há carteiros para entregar

o correio.

Não tem cinema ou sapataria. Lá, não vi barbeiro ou salão

de beleza. Nessa reserva homens não tem onde comprar calças

e as mulheres os seus vestidos. Só há um grande

estabelecimento chamada Big Bat´s, que fica aberto 24 horas e

alguns menores, que mais parecem fortalezas, pois os seus

donos tem medo de assaltos.

O carro é o meio de transporte dos habitantes daquela

reserva, mas poucos possuem um.

Não apenas o que se constata a olho nu nos diz que essa região

é a mais pobre dos Estados Unidos; as estatísticas

governamentais o comprovam. O desemprego alcança 88%,

uma entre três moradias não tem energia elétrica ou

saneamento básico. Há o problema do alcoolismo, embora o

regulamento da reserva proibe o consumo de mais de uma lata

de cerveja. Todavia, as causas de mortes mais freqüentes em

Pine Wood, são justamente devidas a acidentes provocados

pelo excesso de consumo de bebidas alcoólicas.

Whiteclay, uma cidade próxima em Nebraska, tem vários

estabelecimentos que vendem bebidas alcoólicas e é lá que os

índios as compram, já que a venda na reserva é proibida. Alguns

índios solicitaram que fossem fechados esses estabelecimentos,

mas o seu apelo não surtiu nenhum efeito.

Em 6 de outubro de 2006 recebemos uma carta do padre

jesuíta Peter Klink. Ele é o diretor da escola “Red Cloud School”

em Pine Ridge. Eis o que ele nos escreveu: “Distante apenas

cinco milhas de “Red Cloud, quatro milhões de latas de cerveja

são vendidas todo ano numa cidade na fronteira de Nebraska

que possui apenas trinta e cinco habitantes. Isso corresponde

ao equivalente anual de cento e trinta e cinco latas de cerveja

para cada homem, mulher e criança na Reserva.”

Um terço dos índios vive abaixo do nível de pobreza dos

Estados Unidos; metade das crianças na miséria. A renda anual

por habitante das Reservas é de quatro mil e quinhentos

dólares (para os demais cidadãos dos EEUU é de cerca de

dezoito mil dólares). Em mil recém nascidos, vinte e nove

morrem e muitos nascem com síndrome alcoólica. Cinquenta

por cento dos estudantes abandonam os seus estudos e duas

mil famílias aguardam auxilio moradia. Mas os sem-teto não

dormem nas ruas, as suas famílias os acolhem, ajudam os

necessitados e alimentam os famintos... quase sempre em

precárias condições de superlotação.

A revista Time Magazine publicou um artigo sobre Anita

Hollow Horn, uma índia Oglala Sioux, que vive em Pine Ridge.

Ela mora numa casa de três quartos com quatro filhos, sua

mãe, padrasto e sete irmãos. Ela e sua filha de nove anos, bem

como alguns outros adultos, moram no porão da casa. O seu

irmão, doente de câncer, e os seus dois filhos bem como as

demais crianças, ocupam a parte superior da casa. A maioria

deles dorme no chão. A situação se agrava quando o porão é

inundado e o mofo cobre as paredes de baixo para cima.

Todavia, a casa da Anita Hollow tem um banheiro, algo

que os outros proprietários de casas em Pine Ridge podem tão

somente almejar. A secretária da escola Red Cloud School, uma

jovem de nome Luci Red Stone, nos contou que em sua casa o

chão é de terra. Não tem água corrente porque não há

canalização. Segundo nos contou, dezesseis pessoas têm de se

acomodar numa casa de três quartos.

Na fachada da igreja Gospel Fellowship Church colocaram

os seguintes dizeres: Assistência: Nossa Única Esperança.

Antes de vir para a escola Sacred Heart Catholic Church,

que fica na Reserva, o jesuíta Joseph Daniel Sheehan trabalhou

durante anos na Índia. Ele explicou que na Índia os hindus são

uma sociedade unida. Eles procuram seguir o lema: “Na

pobreza somos unidos”. Os índios americanos tendem a pensar

que: “nós apenas recebemos o que sobra”. Eles entram em

conflito entre si porque a pobreza desune suas famílias. O

padre termina dizendo: “não sei o que seria de mim se tivesse

que viver numa reserva. Provavelmente, acabaria um

alcoólatra”.

Essa não foi a primeira vez que ouvi falar que a pobreza

destrói as famílias indígenas. Os brancos são, geralmente,

sensíveis à indigência de outras pessoas, inclusive dos índios.

Porém, quase sempre, não tem conhecimento dela. A

publicação mensal “Biography” dedicou um longo artigo ao

comerciante

Rob Young de Seattle que presta ajuda aos índios da reserva de

Pine Ridge. Ele é um bem sucedido fabricante de artigos de

esporte. Para ajudar os índios, ele pedia aos que compravam os

seus artigos para deixar o troco numa latinha ao lado do caixa.

Mais tarde, ele tomou parte num programa chamado “Adote

um avô/avó”. Este programa congrega voluntários que enviam

cartas aos velhinhos e lhes prestam ajuda, enviando, entre

outros, cobertores e lenha para o aquecimento durante o

inverno. Rob Young mantinha correspondência com a idosa

Katherine Red Feather, de setenta e sete anos, que vivia em Pine

Ridge num estado de triste indigência. Quando Rob se dispôs

a visitá-la, ela respondeu que a casa dela era meio “precária”.

Embora ela relutasse, ele foi assim mesmo. Ele teve um choque

quando descobriu que a “avó” que ele tinha adotado morava

num trailer de um só quarto. Ele dividia com uma família

vizinha uma toalete fora do trailer. “Eu conheci famílias de até

vinte e oito pessoas morando debaixo dum mesmo teto numa

casa bem pequena. Nunca tinha visto tanta pobreza”, disse-nos

ele.

Depois dessa visita, ele voltou a Seattle com a decisão firme

de fazer algo para remediar essa situação. Pelo menos, para

ajudar a “avó” por ele adotada, Katherine Red Feather. Ele

começou a procurar quem pudesse cooperar com essa

iniciativa. Após dezoito meses, ele tinha conseguido montar

uma rede de colaboradores bem grande. Essa ajuda veio da TV

local e do comércio local em Seattle. Apresentaram se vários

voluntários e Red Redford incluiu no seu catalogo do

Sundance Festival um apelo para que se apresentassem

doadores para a construção de moradias na Reserva de Pine

Ridge. Alunos de arquitetura da Universidade de Nebraska

contribuíram com projetos de casas simples, mas de boa

qualidade e, eles mesmos, participaram da construção dessas

casas. Em junho de 1995, Katherine Red Feather mudou-se

para a sua nova casa. Não é grande, mas possui uma varanda e,

mais importante, tem banheiro e água corrente. Para Red

Feather, essa foi certamente uma data marcante em sua vida.

Assim, foram construídas trinta casas, sendo que algumas

com rampas para cadeiras de rodas. Um dos moradores disse

que não conseguia sair de casa durante sete anos por falta de

uma rampa.

A reserva Pine Ridge é tão vasta que até parece separada do

resto do país. Lá, as condições de vida sublinham

dramaticamente o contraste entre a cultura dominante dos

brancos e a cultura reprimida dos índios. Os índios não têm

alimentação adequada e tampouco condições de vida

adequadas. Por isso, eles também não têm hábitos do chamado

mundo civilizado. Na cultura dos Sioux a generosidade é

considerada uma virtude e errado descrever alguém como

ganancioso ou de mão fechada. Ao contrário do que foi dito

pelo jesuíta Daniel Sheehan, compartilham tudo com os

familiares e com seus amigos. Eles não costumam economizar

para comprar uma casa, ou fazer obras para melhorá-la e,

tampouco, para investir num negócio. O pouco que têm, é,

geralmente, compartilhado com membros da família. Não se

sentem motivados para poupar dinheiro. Os jovens não fazem

planos para o futuro, porque não vislumbram um futuro.

Poucos índios alcançam a idade “dourada dos velhos”. A média

para os homens na Reserva Pine Ridge é de 55 anos. As

mulheres vivem cerca de dez anos mais.

As crianças não ficam pensando o que gostariam de fazer

no futuro; ninguém lhes pergunta quais seriam os seus sonhos.

Que sonhos poderiam ter já que os seus pais e avôs não tinham

emprego e viviam de ajuda governamental? Eles fazem parte da

quinta ou sexta geração de índios que sofrem dos males de

décadas de desemprego. Como poderia tal estagnação de várias

gerações ser superada?

Os jovens são defrontados com uma existência sem meios

materiais e sem a possibilidade de achar emprego. Os que

sonham não conseguem encontrar trabalho nas reservas. Os

mais afortunados conseguem um emprego nas agências

estaduais ou federais que lidam com a questão indígena.

Outros conseguem algo fora das reservas, mas acabam

retornando porque faz parte de sua cultura cuidar dos idosos.

Outros tantos voltam com mágoas por terem sido tratados

com discriminação e se sentido isolados na comunidade dos

brancos. Às vezes, aqueles que retornam à reserva já adquiriram

lá fora o hábito da bebida e um número significante deles

comete suicídios. Dados estatísticos nos EEUU mostram que a

taxa de suicídio é 6 vezes maior entre os índios do que a média

do país.

Alguns trabalham fora da reserva, mas, na maioria dos

casos, recebem somente um salário mínimo. Esses não ganham

o suficiente para pagar um plano de saúde e perdem direito à

assistência de saúde que tinham na reserva. O governo não arca

com planos de saúde fora da reserva, pois é de opinião que isso

seria da alçada e dos fundos da Agência Indígena.

A imensidão das reservas, o seu isolamento e sua pobreza

extrema, são agravados pela aridez do solo e pelo clima difícil.

Uma grande parte do território é o The Badlands – terra

inóspita. Tente lembrar-se das paisagens dos filmes western –

das esculturas esculpidas em calcário, com alguma grama na

vasta campina. Quando vi The Badlands pela primeira vez,

fiquei impressionada. Não por sua beleza majestosa,

masporque The Badlands mais parece um monumento

devastador à pobreza do solo. Lá, não há água, não há verde.

Isso me lembrou as rosas de areia, que Norman me trouxe da

Arábia Saudita – grãos de areia em formato de lindas rosas. Elas

até podem ornamentar a janela panorâmica da nossa casa, mas

as terras do The Badlands nos enchem de pavor como os

aterradores contos de fada da nossa infância. Quão desolador

deve ser passar uma noite nos The Badlands.

.... .... ....

Em muitos países em processo de desenvolvimento os seus

governos promovem políticas que visam estimular

investimentos que vem de fora. Algo assim deveria ocorrer nas

reservas indígenas. Todavia, as instituições que as administram

não têm verbas (elas têm um orçamento bastante restritivo)

para investir e não estimulam as pessoas a fazê-lo. Os índios

não conseguem obter créditos, pois as suas terras “estão em

custódia do governo federal”.

E, por isso, o sistema tribal não tem como desatar esse nó.

... ... ...

Alguns índios tentam a sua sorte no comércio. Emma

“Pinky” Clifford é dona de um estabelecimento distante trinta

quilômetros da reserva Pine Ridge. Ela o adquiriu há oito anos.

No começo, ela morava num trailer e vendia gasolina.

Posteriormente, conseguiu um empréstimo e construiu uma

venda. Agora ela, além da gasolina, também vende outras

coisas.

Soube também de outras iniciativas. Uma delas foi de

Rosalie e Bob Benson, que eram sócios de uma empresa

artística. Já Leatrice “Chick” Big Crow, uma índia, abriu um

centro de recreação onde às crianças indígenas e jovens eram

oferecidas atividades construtivas que as afastavam das bebidas

e das drogas.

... ... ...

Durante os últimos vinte anos, o governo federal

aumentou o seu orçamento em praticamente todas as áreas,

menos para solucionar os problemas ingentes dos índios. Faz

algum tempo, o governo prometeu que, no mínimo, toda

criança índia teria assegurada moradia, assistência médica e

ensino básico. Como todas as promessas governamentais, essa

também não foi cumprida.

Duas horas distante de viagem de Pine Ridge, perto de

Rapid City, há uma mina de ouro, que deveria pertencer aos

índios, já que se encontra em seus território.

Os índios Sioux solicitaram ao governo uma compensação

pelas terras que lhes foram tomadas em 1877. “Todos esses

montes em volta são para nós sagrados” – afirmou Sam

Loudhawk.

Pelo tratado assinado em 1868 no Fort Laramie, à grande

nação Sioux foi garantido o direito ao território ao oeste do rio

Missouri e que agora faz parte de South Dakota. O tratado foi

rompido depois de seis anos, quando lá se descobriu minas de

ouro.

O presidente Bill Clinton visitou Pine Ridge em julho de

1999. Ele foi o primeiro presidente dos EEUU a visitar uma

reserva indígena após a breve visita de Franklin Delano

Roosevelt em 1936 na Reserva Cherokee na Carolina do Norte.

A visita de Clinton despertou bastante interesse na mídia

falada e escrita. Na TV mostraram uma conversa de Clinton

com um grupo de índios. Um índia, Geraldine Blue Bird, de

quarenta anos de idade, lhe disse que morava numa casa de

cinco cômodos e que com ela lá moravam vinte e sete pessoas.

Ela não tinha dinheiro para aquecer a casa durante o inverno.

Para se sustentar, fazia e vendia tacos. Não havia outra

possibilidade de ganhar algum dinheiro. Com os olhos

marejados de lágrimas, ela disse: “Seria tão bom se pudéssemos

ter algum tipo de trabalho!”

O presidente Cllinton teve, posteriormente, a iniciativa de

formar uma comissão especial para criar mil vagas de trabalho

e para incentivar homens de negócios a criar condições para

investimentos naquela área. Mas o fundo de dois milhões de

dólares criado para esse fim, não é suficiente. Para começar, são

necessárias boas estradas para escoar os bens produzidos.

Como mencionei anteriormente, em Pine Ridge, que faz parte

dos Estados Unidos, um país tão orgulhoso de suas autoestradas,

não existem estradas pavimentadas. No Dakota do

Sul, os invernos são longos e severos. Quando chove, há lama

por toda parte e em tempo de seca, nuvens de poeira. No verão,

por falta de esgotos, há proliferação de moscas.

Pine Ridge é diferente de todas as demais reservas, nas

quais algumas tribos indígenas lucram grandes somas graças

aos cassinos. Mas a grande maioria das reservas é de pobreza

inimaginável e de estagnação total.

O repórter John J. Miller expressou a opinião de que:

“Chegou a hora de fechar as reservas.” Não há dúvida de que o

conceito de reserva precisa ser repensado. Há muitas

explicações (ou quem sabe escusas) relativas a situação

existente. Em sua grande maioria, prepondera a opinião de que

o sofrimento dos índios decorre do fato de a terra lhes foi

tirada. Pine Ridge está localizado onde ocorreu o grande

massacre de índios em Wounded Knee, em 1890. Naquele sitio,

trezentos índios foram mortos, inclusive mulheres e crianças.

Quando Norman e eu lá paramos nosso carro, somente uma

simples placa identificava o lugar como sendo Wounded Knee.

Não há nada mais, tão somente a placa e a vasta planície.

Entrevistei Rex Alan Smith que me disse que, em vez de

focar o presente, a uma tendência de reabrir velhas feridas. Ele

acha que o problema principal nas reservas não é a terra, que o

governo federal, gerações atrás, tirou dos índios. É antes uma

noção controvertida sobre a questão a quem ela pertence. Os

índios não conseguem obter créditos bancários porque os

bancos não podem hipotecar a terra. Se os índios não estão em

condições de pagar o crédito junto ao banco, esses não podem

exigir a posse de terra como se essa tivesse sido dada em

garantia. Por esse mesmo motivo, os índios não conseguem

créditos para construir casas; algo que é muito comum e

popular nos EEUU, mas não nas reservas. A única solução é

pleitear crédito para comprar um trailer-moradia. Isso, sim, é

possível, porque o banco pode exigir o trailer de volta.

Rex Alan Smith nos explicou que a independência das

tribos é ilusória. As reservas não funcionam como países

independentes, os que lá habitam são cidadãos americanos,

mesmo tendo sua própria jurisdição e polícia.

Há problemas de toda sorte. As questões indígenas são tão

complicadas e complexas que é mais fácil conceder-lhes uma

verba anual de quarenta milhões de dólares em fundos de ajuda

do que tentar resolver os seus problemas.

A solução seria talvez, um novo código comercial, que

permitisse aos índios dar a sua terra em garantia. Todavia, Pine

Ridge não concorda com essa solução. Além disso, os fortes

conflitos tribais não ajudam a criar uma conjuntura

construtiva e favorável. E também há os índios que se

consideram puro-sangue que se colocam contra aqueles que,

segundo eles, não o são.

Um presidente eleito lidera a tribo, mas o seu mandato é

de apenas dois anos e, assim, não há como introduzir reformas

profundas na legislação em tão curto prazo. Alguns dos

melhores experts nos EEUU, são de opinião que somente

reformas promovidas na legislação pelos próprios índios

poderão mudar as regras ora existentes e, desse modo, criar

condições favoráveis ao desenvolvimento econômico. Até

agora, todos os projetos apresentados foram criticados pelos

indígenas como sendo coisas de homem branco. Por isso, a não

ser em se tratando de compras de coisas básicas, é preciso viajar

até para fora das reservas para adquirir bens de consumo.

Fala-se da inabilidade dos índios quanto à pontualidade e

de indisciplina no trabalho profissional. Todavia, esse

argumento pode ser apena uma escusa para não lhes dar

treinamento apropriado. O desempenho de índios nas forças

armadas prova o contrário. Está mais do que provado de que lá

eles são pontuais, regrados e, em situações de guerra,

demonstram grande bravura.

***

Seleção de fragmentos e tradução: Tomasz Łychowski

OPEN WOUNDS – A NATIVE AMERICAN HERITAGE

NEMSI BOOKS

PUBLICADO EM PIERPONT, DAKOTA DO SUL – 2009