sobota, 18 listopada 2017


Aleksandra Ziolkowska-Boehm


Foreword : James S. Pula

Lanham, MD: Hamilton Books, 2017,  
Lanham-Boulder-New York-Toronto-Plymouth,UK
ISBN 978-0-7618-6983-2


Poland was the first country  to stand against Hitler’s  Nazi armies and the Red Armies of Stalin’s Soviet Union when, in Sept. 1939, at the beginning of World War 11,they both marched into Poland with the deliberate intention of dividing  the country and destroying it’s people. On August 22, Hitler claimed the object of the war was to “destroy the enemy.. That’s why I have given orders to kill without mercy all men, women and children of Polish descent…”
The eminent literary historian and master story-teller, Aleksandra Ziolkowska-Boehm’s important and beautifully crafted book records the history of this horrific time through seven powerful narratives relating the experiences of diverse people, many of whom survived the atrocities of ethnic cleansing, the valiant Warsaw Uprising in 1944 and struggles beyond. The author brings her fascinating protagonists alive with a brilliant mix of intimate physical experiences and their profound thoughts of how the trauma of war affected their own philosophy of life and the meaning of it all. With these unforgettable true life-stories of special, yet ordinary people, who symbolize the sum of all persons,  Aleksandra has created an essential link in the chain of human chronicles that document the heroic epic history of Poland and the Polish people.
The author offers an invaluable bonus in the Annex where she relates how she personally perceives “creative nonfiction.”

Audrey Ronning Topping-- photojournalist, author "China Mission: A Personal History from the Last Imperial Dynasty to the People's Republic," winner of the “2013 Prose Prize for Media & Culture" from American Publishers.
The Second World War is a historical event so immense that it all too easily can become an abstraction. In Untold Stories of Polish Heroes from World War II, Aleksandra Ziółkowska-Boehm humanizes our recollection of the conflict by demonstrating its effects on the lives of surviving sons and daughters of Poland, the land most devastated by the war. Representing a vivid cross section of Polish society, and a telling variety of wartime experiences, these individual portraits of diplomats, warriors, and ordinary people caught up in extraordinary times reveal much about the fate of Poland in its time of greatest trial.
Neal Pease, Professor of History, University of Wisconsin-Milwaukee

In Untold Stories of Polish heroes from World War II, Aleksandra Ziolkowska-Boehm continues to inform, delight, and amaze readers who have (or soon will) know her as one of our most able chroniclers of Polish resistance to Nazi and Soviet invaders during World War II. These are the memories of surviving resistance fighters, mainly after the war. What unites them is their experiences as “brethren in those dark days,” a time of consummate cruelty by the Nazis, when the penalty of resistance under the Nazis was horrific: if a Polish resistance fighter killed German soldier, a hundred Poles were randomly executed. Saving Jews carried the death penalty. Polish citizens who sheltered Jews were executed, along with their families. Many of the survivors were scattered around the world after the war, from the United States to India, and elsewhere, working to retain a sense of Polish culture and history. Her "Annex I," on literary journalism, will evoke empathy and understanding from all who write. For the survivors, and generations to come, this book is invaluable testimony.

Bruce E. Johansen, University of Nebraska at Omaha


Some events in history are over remembered, others are under remembered.  Aleksandra Ziolkowska-Boehm tell us the stories of survivors and heroes who have not made it to the front pages of newspapers, but who are every little bit as significant as those who have. She does so in an intimate way, as if she were telling secrets to a friend. You will not remain indifferent to the content of this book.
Ewa Thompson, Rice University


FOREWORD by James S.Pula

The eminent historian Thomas Carlyle, in his essay “On History” published in 1830, asserted that “Social Life is the aggregate of all the individual men’s Lives who constitute society; History is the essence of innumerable biographies.” While we might more properly say it is the sum of all people’s lives, not just men’s, Carlyle’s statement is a fundamental truth of the historical profession. History is, after all, not the accumulation of names and dates and recitations of what happened, it is an attempt to study people, how they behave, and why they make the decisions they do. It is an attempt to study how people interact in groups, what motivates them, and how their behaviour is influenced by both their own personal experiences and the external forces that act upon them. It is, in the final analysis, an attempt to understand the cause and effect relationships that form the chain of the human chronicle over time.
Carlyle also stated, in a subsequent publication, that “The history of the world is but the biography of great men.” Indeed, most often those who write biography have chosen to concentrate their efforts on “great men” or “great women” precisely in the belief that the progression of history depended, as Carlyle suggested, on the decisions of these “heroes.” Despite the fact that Herbert Spencer began challenging this idea as early as the 1860s, arguing instead that these “great men” were simply products of the social environments in which they lived, the so-called “Great Man Theory” was prominent among professional historians until after World War II when post-war scholars began to delve more deeply into social history.
Regardless of which of these theories one subscribes to, it should be clear that a full understanding of the historical process must include studies of the social and economic conditions of societies as well as biographies of the people on which a clear understanding of history is based—but not just the “great” people. Biographies of “average” individuals who exist in a society, have their own experiences and are acted upon by their surrounding environments, are essential to a clear and complete understanding of the past and its influence on the present. In this respect, Aleksandra Ziołkowska-Boehm has made a major contribution to furthering the understanding of World War II, and especially the part played by Poland and Poles, with her compilation of individual biographies of people who participated in many of its formative events.
Ziołkowska-Boehm’s protagonists include a variety of people and experiences that enhance the usefulness of the volume—Tadeusz Brzeziński, a member of the Polish diplomatic corps who was on assignment in Canada at the outbreak of the war and went on to serve as Consul General for the Polish Government-in-Exile in London; Rudolf S. Falkowski, a freshly minted pilot who escaped from the Soviet Union to fly fighters over Great Britain; Wiesław Chrzanowski who became a photographer of the Warsaw Uprising; Krystyna Brzezicka and Marek Jaroszewicz grew up in Warsaw where she served as a nurse during the Warsaw Uprising and he escaped to France before being interned in Switzerland; Maria Kowal was actually born while her parents were fleeing during the war, so her personal memories are of her post-war era move to the United States; and Danuta Batorska who grew up in the Białowieża Forest before she was forcefully deported with her family to the Soviet Urals, later escaping to the Middle East and eventually Mexico.
Tadeusz Brzeziński had already achieved status and an upper-class lifestyle when he arrived as a member of the Polish diplomatic corps to his new assignment in Canada in 1938. Born of Polish parents in the Austro-Hungarian Empire, he enjoyed the advantages of study in Vienna, The Hague and Lwów where he received a doctorate in law and political science in 1919. The essay on Brzeziński includes valuable information on his attempts, while posted in Leipzig in the 1930s, to protest Nazi treatment of the Jews and to actively help them to escape by providing necessary documents. It also records his wartime services and post-war activities, providing original source materials of particular interest to researchers. The experiences of the father are well-complemented by the briefer commentary on his son, Zbigniew, who rose to prominence as the U.S. National Security Advisor under President Jimmy Carter. The younger Brzeziński’s recollections supplement his fathers, but also add his own observations of family life in the wartime and immediate post-war eras.
Rudolf Falkowski dreamed of flying as a young elementary school student when he also began keeping a journal of his experiences. The first passion would thrust him into the maelstrom of aerial combat, while the latter would lead to publication of his first book at age 88. Born into a family of modest means, he had difficulties in school but managed to enrol in a pilot training program which he completed in the summer of 1939 on the eve of the German invasion. Following the Sikorski-Majski Agreement in 1941 he managed to travel to Great Britain where his knowledge of flying earned him a pilot’s wings flying fighters. The author’s treatment of him includes lengthy quotations from his journal and their correspondence that provide valuable historical information of the times he lived through, as well as his own persona.
Wiesław Chrzanowski was born in Sosnowiec but grew up in Gdańsk where his father obtained a job in the shipyard until the family moved to Warsaw in 1930. His childhood appears to have been typical both in education and his enjoyment of sports. In 1939 he served in the defense of the fortress at Modlin, then joined the underground. With the beginning of the Warsaw Uprising, Chrzanowski determined to record the experiences of his unit. Some of his photographs appear in an album prepared by the Warsaw Uprising Museum, while others have appeared on Polish postage stamps. His work, numbering over 200 images and accompanying documentary text, forms a unique and irreplaceable historical record of virtually every aspect of his unit’s part in the Uprising, the people who defied the Germans for 63 brutal days, and his experiences in captivity. 
Krystyna and Marek Jaroszewicz were born in Warsaw, knew each other while growing up, but were separated by the war. Krystyna shared with the author memories of her childhood including a beautiful manor house in Gulbiny and visits to the eastern borderlands, as well as the painful experiences under the German occupation. During the war Krystyna served as a nurse during the Warsaw Uprising, providing her recollections of this and a postwar refugee camp in Switzerland. Marek’s father was a chemist and a prominent supporter of Józef Piłsudski, perhaps a little better situated economically and socially than most of the other protagonists who appear in the book. He was to enter Warsaw University of Technology to study architecture in the fall of 1939, but the invasion intervened. Joining the Polish armed forces, he escaped to the West but was interned in Switzerland with the fall of France. The two reconnected in Zurich and married in 1945. In addition to the wartime experiences, the dual-biography presents first-hand reflections on the experiences of refugees on arrival in the post-war United States.
Maria Kowal was from a small village in Volhynia. Her family had to escape from Ukrainian nationalists during the war and she was actually born in a church in 1943 during their flight. The family was eventually taken as laborers to Germany. Maria recalled as a young girl their post-war move to the United States and her experiences growing to maturity. Danuta Batorska was the daughter of a forestry administrator in the Białowieża Forest. With the war the family was forcibly relocated to the Urals when Danuta was only four. Later, she was evacuated to Teheran following the formation of General Władysław Anders’s army. From the Middle East, in the post-war years she went to the Santa Rosa resettlement center in Mexico. Her memories of the NKVD arrest, the forced exile, the journey to Teheran, and finally the Santa Rosa colony and her eventual settling down in the United States.
A strength of the volume is the variety of its protagonists—their ages and backgrounds are all different, they had different experiences, and they include the experiences of civilians and women, both of which deserve more treatment in the historical literature. Her handling of characters brings them to life, gives them personality, establishes a connection with the reader. Each of these is individually important in its own right. Yet, at the same time, the breadth of their collective experiences paints a broad picture of the many divergent encounters the war triggered. It is this very breadth that makes it more valuable in understanding the scope of wartime events and their effect on the people who lived through them.

 James S. Pula, Purdue University


piątek, 6 października 2017

Polish American Studies Review Senator Stanley Haidasz A Statesman for All Canadians

Aleksandra Ziolkowska-Boehm
Senator Stanley Haidasz A Statesman for All Canadians

Polish Institute of Arts and Sciences in Canada,
Montreal, 2014
ISBN 978-0-986-8851-1-2

all reviews:

sobota, 23 września 2017

Maria Szczegielniak Kunice

Maria Szczegielniak

Kunice, 29 maja 2015

Już kilka razy miałam okazję mówić o twórczości p.Aleksandry Ziółkowskiej- Boehm. Mówiłam wtedy przeważnie, choć nie tylko, o książkach, ktore dotyczyly naszej ziemi opoczyńskiej.
Dziś chcę powiedzieć o tym, co w życiu pisarskim Pani Ziółkowskiej było najważniejsze, a przynajmniej bardzo ważne - o spotkaniu i współpracy z wybitnym polskim pisarzem Melchiorem Wańkowiczem.

Chociaz współpraca trwala niewiele ponad dwa lata, ale był to okres bardzo ważny dla Pani Aleksandry. Jak sama powiedziała – od Wańkowicza nauczyła się warsztatu piarskiego.
Wańkowicz obdarzył panią Ziółkowską-Boehm wielkim zaufaniem i zapisał jej w testamencie swoje archiwum. Byl to niewątpliwie zaszczyt, ale łączył sie z duza odpowiedzialnoscia. Pani Ziółkowska wiele lat pracowała przy tym archiwum aby skompletować i wydać 16- tomowa serie pod nazwą „Dzieła Wszystkie”. Skoro Wańkowicz powierzył Pani Aleksandrze swoje archiwum, to byl przekonany, że oddaje je w dobre ręce i intuicja go nie zawiodła. A Pani Aleksandra nie zawiodła swojego Mistrza.

Osobę Wańkowicza i jego twórczość poznała Pani Aleksandra bardzo dobrze, czego dowodem są trzy książki, które mu poświęciła. Ja powiem o jednej z nich „Na tropach Wańkowicza po latach”.  Książka ta zawiera bardzo dużo materialu dotyczącego osoby Wańkowicza z różnych okresów jego życia. Wiele lat poświęciła na zbieranie materiałów do tej książki, i jak sama Pani Aleksandra powiedziała...”ta książka - to próby poszukiwania prawdy o Wańkowiczu jak o człowieku i pisarzu, którego twórczość jest cennym dobrem narodowym. Napisała też, że nie tylko podejmowała  tematy kontrowersjne dotyczące jego osoby. Na okładce książki „Na tropach Wańkowicza” jest napisane bardzo ciekawe zdanie  o Pani Aleksandrze: „Polemicznie podejmuje trudne tematy, które pojawiły się w ostatnich latach, w obronie Wańkowicza nie waha się zmierzyć z wielkimi nazwiskami polskiej literatury”.

Melchior Wańkowicz, to nie tylko wybitny piarz, ale i znakomity reportażysta. Wiele jego książek to reportraże.
Ja powiem o jednej z nich, dlatego że dotyczy ona ważniejszych wydarzeń historycznych, które działy się na naszej ziemi opoczyńskiej. Ta książka to „Hubalczycy”. Jest ona reportażem wojennym.

W tym miejscu zacytuję Pani słowa zaczerpnięte z książki „Na tropach Wańkowicza”, a dotyczą reportażu.

„Reportaż w dużym stopniu opiera się na relacjach uczestników i świadkow, które to relacje autor wiąże z własnym obserwacjami i komentarzami”.
Książka „Hubalczycy” oparta jest na relacji żołnierza oddziału majora Hubala – Romualda Rodziewicza „Romana”, którego autor spotkał po wojnie we Włoszech. W książce pojawiło się wiele nieścisłości, bo Rodziewicz nie widział wszystkiego o kolegach z odzialu. Pobyt w oddziale to nie był czas na długie Polaków rozmowy i zwierzenia, bo przecież żyło się w ciągłym stresie i zagrożeniu.

Kiedyś miałam okazję rozmawiać z p.Wandą Ossowską i zapytałam – jak rodzina i jak Ona przyjęła to, że Wańkowicz w „Hubalczykach” przeniósł brata Henryka do powiatu włoszczowskiego. Pani Wanda powiedziała – Poprosiliśmy autora o sprostowanie. Ja miałam trzecie wydanie „Hubalczyków”, ale nie bylo sprostowania.
Trzeba było przeczytać jedną z książek p.Ziółkowskiej – albo „Kaja od Radoslawa”, albo „Na tropach Wańkowicza po latach” żeby wszystko zrozumieć.

Wańkowicz zdawał sobie sprawę, że książka „Hubalczycy” zawiera pewne nieścisłości, dlatego po powrocie do kraju w 1958 r skontaktował się z Markiem Szymańskim – Hubalczykiem, który przygotował dokumentalną pracę i uzupełnione wersje wydarzeń. Po zapoznaniu się z poprawkami stwierdził, że musiałby zmienić całą książkę. Obydwaj doszli do wniosku , że nie będzie takiej potrzeby, a „Hubalczycy” Wańkowicza zostaną literacką forma opowieści o dziejach oddziału majora Hubala, dlatego następne wydania nie zostały poprawione.
Trzeba jednak podkreślić, że mimo wielu nieścisłości w książce Wańkowicz zasługuje na wielkie uznanie, bo dzięki swej pięknej opowieści - ogólnie mówiąc - spopularyzował sprawę Hubala i Hubalczyków. Wiele szkół przyjęło imię Hubala lub Hubalczyków, powstały Izby Pamięci. W dziesiątkach miast polskich są nazwy ulic Hubala lub Hubalczyków, nakręcony zostal film „Hubal” dla Polskiej Żeglugi Morskiej zbudowano statek „Major Hubal”.
Polskie Radio przyznaje coroczne nagrody zwane „Melchiory” za najlepsze reportaże radiowe.

Może zbyt dużo mówiłam o Hubalczykach, ale proszę to potraktować jako małą i niezamierzoną powtórkę z historii. Mówiłam też dużo o Wańkowiczu, ale to było zamierzone, aby podkreślić, że losy Wańkowicza i Pani Ziółkowskiej –Boehm splotły się na zawsze przez wspólną pracę.

Pani Ziółkowska na zawsze weszła do polskiej literatury, sama tego dokonała, swoim talentem , ogromną wiedzą i pracowitością, ale myślę, że przed Panią Aleksandrą jeszcze wiele dokonań, wiele wyzwań i wiele nowych książek, czego serdecznie życzymy.

Pani Aleksandro na koniec chcę powiedzieć coś, o czym wiele razy myślałam, o czymś, co wymyka się ze sztywnych ram- Mistrz i Uczeń - a co przechodzi w taki zwyczajny wymiar, i myślę, że to Opatrzność zesłała Panią Wańkowiczowi na najtrudniejsze lata jego życia. Kiedy poznała Pani Wańkowicza był człowiekiem wiekowym, schorowanym i samotnym. Choć miał wielu przyjaciół, to nie było przy nim najbliższych, żona pisarza już nie żyła. Jedna córka zginęła w Powstaniu Warszawskim, druga mieszkała w Stanach Zjednoczonych.

Była Pani przy pisarzu, kiedy chorował, kiedy przechodził trudną operację w Manchesterze. Byla Pani przy  nim do konca i to jest bardzo wzruszające i zasługuje na szczególną uwagę i pokazuje, że nie tylko wspólna praca była ważna, ale ważne było to, co nazwałam zwyczajnym ludzkim wymiarem, czyli szacunek, życzliwość, zaufanie, i wszelka pomoc okazana potrzebującemu, bo Wańkowicz potrzebował pomocy na ostatnim i najtrudniejszym etapie swojego życia.



 „Ileż spraw i faktów ocala Pani od zapomnienia. Czytając Pani książkę i śledząc losy bohaterów, zawsze miałam na uwadze słowa – lepszy dzień nie przyszedł już...
Doszłam do wniosku, że do niektórych z nich kiedyś, po latach, może nawet na przekór losowi, ale przyszedł, do niektórych niestety nie przyszedł. Do Joanny Synowiec przyszedł, do jej braci nie przyszedł. Lepszy dzień przyszedł również do Krystyny i Mariana Wartanowiczów. Po koszmarze wojennym odnaleźli się i mimo trudow życia na obczyźnie byli szczęśliwi. Myślę, że do Anny Bąkowskiej lepszy dzień nie przyszedł. Przeżyła trudne lata okupacji i jeszcze trudniejsze w powojennej Polsce.
Zwróciłam uwagę na zdania konczące drugą część książki „Czas i historia zmiotły wszystko, nie ma ludzi, nie ma grobów, nie ma budynków. Po podolskich winnicach Wartanowiczów została jedynie legenda”.
Pani Aleksandro, dziś już nie tylko legenda, pozostała pamięć, którą ocaliła Pani na kartach tej książki.
Przypomnę w tym miejscu, że w książce „Dwór w Kraśnicy i Hubalowy Demon” napisala Pani:
...„Dwór w Kraśnicy spłonął, ale pamięć została i aby tą pamięc ocalić piszę tę książkę”.
Tak też ocaliła Pani pamięć o życiu Wartanowiczów na Podolu. Obecne, a szczególnie przyszłe pokolenia tej rodziny będą Pani za to wdzięczni, bo to, co nie zapisane, nie utrwalone, zaciera się z czasem w pamięci.
Szczególnie jest mi bliska trzecia część tej książki „ Z miejsca na miejsce” W cieniu legendy Hubala” - ze względu na osobę Romana Rodziewicza. Wcześniej wydana książkę pod takim samym tytułem przeczytałam dopiero w ubiegłym roku. Choć nieobce mi było nazwisko Rodziewicza, to po przeczytaniu tej książki zafascynowała mnie jego osoba, jego przeżycia wojenne i powojenne.
Czytając książkę patrzyłam na jego przeżycia pod kątem ogólnego tytułu „Lepszy dzień nie przyszedł juz”. Jego życie bylo bardzo trudne i tych gorszych dni było niemało – a kiedy zdecydował co ma robić, wybuchła wojna, potem ciężkie przeżycia wojenne, w tym obozowe, i trudne życie na emigracji. Mimo to do Rodziewicza też przyszedł lepszy dzień. Ja lepszego dnia w jego życiu upatruje w tym, że miał szerokie grono wspaniałych przyjaciół, wśród których Pani zajmuje ważne miejsce. Przyjaźń z Panią zaowocowała książką. Rodziewicz jako żołnierz legendarnego Oddziału mjr Hubala sam wszedł do historii, a Pani pisząc tę książkę, utrwala jego pozycję w historii”.

Maria Szczegielniak, Sławno kolo Opoczna, 23 maja 2012


Cichy Bohater Solidarności i Wolności

Wczoraj poświeciłam swój felieton historii mojego ostatniego spotkania z człowiekiem, którego los rzucił za granicę, do USA, i tam jakby reprezentuje Polskę, zajmując się działalnością naukową.
Dziś też sięgnę za Wielką Wodę, by dodać jeszcze jedną historię, niestety już jakby zamkniętą, choć owoce jej są dalekosiężne. Otóż niedawno dostałam spóźnioną wiadomość o śmierci Pana Normana Boehm. To mąż polskiej pisarki, na stałe mieszkającej w USA, Pani Aleksandry Ziółkowskiej- Boehm. Pan Norman nie przypadkiem znalazł się w jej orbicie. Dodam też od razu, ze nie każdy nekrolog i nota informacyjna znajdują się na oficjalnej stronie naszego Ministerstwa Obrony Narodowej. Tylko zasłużeni ludzie są tam opisami. Posłużę się tym tekstem, bo sama nic mądrzejszego nie wymyślę przecież.
Tytuł notatki: Cichy bohater
Nie jest żadnym odkryciem, że na drodze do NATO Polska nie miała samych sojuszników. Wśród sił, które – z różnych przyczyn – nie były zachwycone tą perspektywą, znalazła się część amerykańskich elit politycznych i tamtejszej opinii publicznej.
W przełamywaniu negatywnego stosunku odegrało rolę wiele osób, znanych i nieznanych. Do tych drugich należy, niedawno zmarły, Norman Boehm (1938–2016). Ten Amerykanin o szwedzko-niemieckich korzeniach bezinteresownie i z powodzeniem włączył się w kampanię na rzecz Polski.
Kim był? Najkrócej – człowiekiem sukcesu, prywatnie – kuzynem wielkiej aktorki Ingrid Bergman. Wszechstronnie wykształcony (studia chemiczne i prawnicze), pracował w charakterze menedżera w koncernach naftowych ARAMCO (Arabian American Oil Company) w Arabii Saudyjskiej, dla Exxon (Esso) w Anglii, Norwegii i Teksasie. Zasłynął w 1976 roku wynegocjowaniem największego kontraktu w historii Esso i Shell, dotyczącego szybów wiertniczych na Morzu Północnym, na zawrotną ówcześnie kwotę 462 milionów dolarów. Zgodnie z najlepszą amerykańską tradycją miał też za sobą służbę wojskową, jako pilot marynarki wojennej.
Szczęśliwym zrządzeniem losu był mężem Aleksandry Ziółkowskiej, polskiej pisarki, zaangażowanej na rzecz Polski i Polaków na trudnym amerykańskim terenie. To jej zawdzięczamy, że Norman stał się – jak napisała – „niemal polskim patriotą”. Nie znając polskiego, zadał sobie trud poznania i zrozumienia niełatwej dla obcokrajowca polskiej historii. Wiedza ta stała się solidnym „oprzyrządowaniem” merytorycznym, gdy zaczynała się Wielka Gra o NATO. Dodatkowym atutem były jego umiejętności negocjacyjne oraz znajomość specyfiki amerykańskiego rynku politycznego z jego mechanizmami i niuansami.
Kluczowe znaczenie dla decyzji USA o przyjęciu Polski miał Senat. Aleksandra i Norman Boehm odegrali istotną rolę w ich reorientacji. Akcja polegała na zasypywaniu biur senatorskich listami i interwencjami. Norman Boehm wykorzystywał również media, w tym lokalne, co zmuszało indagowanych polityków do wyjaśnień.
Działania o charakterze lobbingowym przebiegały dwutorowo. Z jednej strony wywierano nacisk na polityków, z drugiej – na wyborców. Tych drugich należało przekonać i pozyskać dla sprawy polskiej, by z kolei oddziaływali na swoich senatorów, stanowych i federalnych. Jan Nowak–Jeziorański nazwał obrazowo tę technikę „masażem przez wyborców”. Zaangażowanie Normana wyraziście podsumował, jako wręcz nieprawdopodobną skuteczność. – Czegoś podobnego jeszcze nie widziałem – napisał w prywatnym liście do Aleksandry Ziółkowskiej–Boehm.
Warto zaznaczyć, że Norman Boehm do końca życia pozostał człowiekiem skromnym, ciepłym, powściągliwym i nie chwalił się swoimi dokonaniami na rzecz Polski, a było ich więcej. Takich przyjaciół brak najbardziej. Zawsze i wszędzie”.
Dodam od siebie, że podczas ich pobytu w Warszawie Pani Aleksandra zaprosiła mnie na kawę. Kawę własnoręcznie przygotował dla nas Pan Norman. Też była doskonała.

31.08.2016 r



 Andrzej Sznajder


 Litewskim tropem Wańkowicza 

Znany polonijny pisarz, poeta i dziennikarz Romuald Mieczkowski od 24 lat organizuje w Wilnie międzynarodowe spotkania pisarzy, dziennikarzy i poetów. Ten swoisty i niepowtarzalny festiwal nosi nazwę „Maj nad Wiią. Od pewnego czasu wsród zaproszonych gosci jest także przedstawiciel naszego województwa.

W ubiegłym roku ziemię łódzką reprezentowała poetka Maria Duszka, a w tym roku zaszczyt ten przypadł w udziale piszącemu te słowa i to nie przez jakieś szczególne zasługi. Po prostu Mieczkowski zwrócił uwagę na moje eseje publikowane od lat w wielu polonijnych magazynach. Tak literackie ścieżki zaprowadziły mnie i trzydziestu innych twórców z Polski, USA, Ukrainy i Niemiec do urokliwego wiosną Wilna.

Hasłem tegorocznej edycji festiwalu było „125-lecie urodzin Melchiora Wańkowicza”. Impreza rozpoczęła się 28 maja mszą świętą w kościele franciszkanów, a w dniu następnym, zgodnie z wieloletnią tradycją, spotkaliśmy się z miejscowymi polskimi i litewskimi twórcami przy pomniku Adama Mickiewicza.

Punktem kulminacyjnym była autokarowa wyprawa po Wileńszczyźnie i Kowieńszczyźnie śladami Wańkowicza. Wycieczkę spinały dwa ważne miejsca z nim związane – Lewidany (lit. Levydonis) pod Wilnem i leżące nad Niewiażą koło Kowna Jodańce (lit. Juodoniai). Lewidany to dawny majątek Wańkowiczów, gdzie pisarz bywał u spokrewnionej z nim Maryli z Wańkowiczów Kiełczewskiej. Dziś po tej posiadłości niestety nie ma już śladu, dlatego całą nadzieję pokładaliśmy w zobaczeniu Jodańców, majątku, który w latach międzywojennych należał do Melchiora i jego ciotki Reginy. W latach 20. Wańkowicz przekradał się tam wraz z żoną i córkami z Wilna przez litewską granicę, by odwiedzić swych krewnych. Wspominał tamten czas dosadnie i z sobie tylko przyrodzonym humorem w powieści „Ziele na kraterze”: „Jodańce to był majątek przypadły nam z podziału matczynych Nowopotrzeb. (…) Królowała na nich ciotka Regina, ongiś produkt sacrecoeurski z czterema obcymi językami i czterdziestu czterema fumami, obecnie kniahini sroga, w jałowiczych butach chadzająca do udoju”.

Rok przed wybuchem wojny, gdy przywrócono stosunki dyplomatyczne między Polską i Litwą, Wańkowicz zorganizował w Jodańcach spotkanie kilkudziesięciu polskich i litewskich pisarzy. Jak wspominał w „Tędy i owędy”, „główną atrakcją był konkurs, kto zje najwięcej kołdunów”.

Wioska o nazwie Juodoniai na szczęście jeszcze istnieje (choć ciężko do niej dojechać) i niektórzy miejscowi kojarzą nawet nazwisko Wańkowicza. Niestety, z dworu pozostały tylko symboliczne trzy kamienie, a jedynym śladem pięknego niegdyś dworskiego parku jest niewielki staw. Doliczyłem się w nim czterech żab smętnie kumkających nad bezpowrotnie minioną świetnością tego miejsca.

W poszukiwaniu śladów po Wańkowiczu przez cały tydzień towarzyszyła nam mieszkająca dziś w Stanach Zjednoczonych Aleksandra Ziółkowska-Boehm, która przez ostatnie lata życia pisarza była jego asystentką i pomagała mu dokończyć – mimo jego ciężkiej choroby – pracę nad „Karafką La Fontaine’a”. To właśnie Ziółkowskiej, z wdzięczności za tę pomoc, twórca zapisał w testamencie swoje prywatne archiwum, a dzięki takim zasobom powstało w ostatnich latach jej kilka interesujących książek o pisarzu.
Ciekawostką nie bez znaczenia jest fakt, że pani Ola jest z pochodzenia łodzianką i podczas gdy ja w latach 1968-1973 studiowałem na UŁ germanistykę, ona w tym samym czasie była studentką polonistyki. Z pewnością nie raz mijaliśmy się w holu BUŁ czy w słynnym klubie „Pod Siódemkami”, wcale się przy tym nie znając. Do łódzkich korzeni nawiązuje jej książka „Ulica Żółwiego Strumienia”, a w 2004 roku w konkursie portalu „Historia Łodzi” pt. „Wybieramy najwybitniejszych łodzian” Aleksandra Ziółkowska zajęła drugie miejsce.

Przy okazji naszego pobytu nad Niewiażą, którą polski czytelnik zapewne kojarzy z fikcyjną rzeką Issą, wymyśloną przez Czesława Miłosza na potrzeby jego powieści „Dolina Issy”, wpadliśmy na chwilę do tzw. Doliny Mickiewicza w Kownie. To mały lasek na peryferiach miasta, w maju pełen komarów (!), w którym młody pan Adam, wtedy nauczyciel miejscowego gimnazjum, uwodził piękną Karolinę Kowalską, żonę powiatowego lekarza. Ich burzliwy romans nie był wolny od tragicznych rozstań i nagłych namiętnych powrotów i choć Karolina starsza była od Adama o parę lat i miała wtedy już troje dzieci, to, jak widać, porywczemu romantykowi wcale to nie przeszkadzało. Szkoda, że ten pikantny wątek biografii wieszcza jest na ogół skrzętnie przemilczany przez naszych polonistów.

Ostatnim, za to stałym, punktem festiwalu była nawiązująca do przedwojennych spotkań twórców tzw. Środa Literacka przy „Celi Konrada” w podwórzu klasztoru Bazylianów. Miejsce to uznawane jest przez tradycję za celę, w której naprawdę przetrzymywano Mickiewicza podczas wileńskiego procesu filomatów.

24. „Majowi nad Wilią” towarzyszyło wiele innych ciekawych inicjatyw, jak konferencja naukowa, wystawa fotograficzna, kiermasz książek, przegląd filmów polonijnych „EMIGRA” czy spotkanie z prezesem Związku Pisarzy Litwy Ananasem Jonynasem i jego zastępcą Birutė Jonuškaitė.

A pełnię szczęścia dało uczestnikom zakwaterowanie w uroczym hotelu Pan Tadeusz przy Domu Kultury Polskiej w Wilnie. Imprezę zakończyła biesiada twórców w Polskiej Galerii Artystycznej „Znad Wilii” połączona z degustacją wileńskich potraw i nie tylko!

Miejmy nadzieję, że w przyszłym roku znowu któryś z łódzkich dziennikarzy, związany twórczo z Kresami, dostanie zaproszenie do reprezentowania naszego województwa na tym niepowtarzalnym wileńskim festiwalu.

Aleksandra Ziółkowska-Boehm



Polish-AngloSaxon Studies, vol. 17 (2014)



Independent scholar


„Aleksandra Ziółkowska-Boehm’s book, Druga bitwa o Monte Cassino i inne opowieści (The
Second Battle of Monte Cassino and Other Stories) covers a significant array of historical
events and cultural phenomena, ranging from the Warsaw Uprising (1August – 2 October
1944) in the Nazi-occupied Warsaw, to the culture shock of émigré Poles visiting Poland
under communism. Among Ziółkowska-Boehm’s publications, there are many that have been
devoted to documenting the lives of Poles migrating to the United States of America or
Canada, including perhaps the best known book, Korzenie są polskie (The Roots Are Polish).1
While different from it in its emphasis and scope, Druga bitwa o Monte Cassino also involves
the theme of Polish migration and settlement away from Poland.

A significant part of the book – almost half of it – is devoted to the protracted and bloody Battle of Monte Cassino (1944), during which the Allied forces, with a key participation of the Polish II Corps, attempted to clear a path to Rome against Germans. The book is composed of nine stories emerging largely from interviews carried out by the book’s author with Poles who settled abroad. While in several chapters the stress falls clearly on events taking place during World War II, in many of the stories an important element is the portrayal of the lives of Poles who, after World War II, emigrated to the West, to such countries as the United States of America, Canada, or the United Kingdom. It is this dimension of the book that this review will focus on.

From this perspective, the story of Krystyna and Marek Jaroszewicz may be particularly interesting. Separated by the war, they met in Zurich after the war ended and migrated to the United States. There, Marek Jaroszewicz became a successful architect and university teacher. From the chapter there emerges a picture of the Polish diaspora in the USA which is helpful to its members. It is also here that the reader may find descriptions of a culture shock experienced by émigré Poles visiting Poland in the period of communism.
Particularly interesting are also descriptions of the differences which surfaced when Poles
who settled in the West met and talked to those who lived in Poland.

Another chapter that contains a broad description of Polonia in the United States is the
story of Zofia Korbońska. She was the wife of Stefan Korboński – a lawyer who during the
war was a leading member of the non-communist resistance movement and of the authorities
of the Polish Secret State. Zofia, together with her husband, was involved in the establishment and operation of the radio station “Świt” (Dawn), which, broadcasting in Polish from the United Kingdom, managed to provide timely reports thanks to radio communications with occupied Poland. Zofia and Stefan participated actively in the Warsaw Uprising. In 1947, when a second arrest by the communists threatened her and her husband, the Korbońskis had to flee Poland. Via Sweden, they reached the United States, where they continued their political and radio activity.

The chapter on Rudolf S. Falkowski also stands out in this light. He was a Polish aviator who, having left occupied Poland through a complex path, joined the famous No. 303 Polish Squadron of the Royal Air Force in the Britain. From 1929 to 1948 he kept a journal which is frequently quoted in the book and gives a unique insight into his personal experience. After the dissolution of his squadron, Falkowski emigrated to Canada.

The last and longest chapter of the book tells “the story of a story”: an account of how Zdzisław Starostecki, a Polish officer and, after the war, military constructor, attempted to publicize an account of the Battle of Monte Cassino which differed from the very popular account of it written and published by the Polish writer Melchior Wańkowicz.2 The story of migration and settlement away from Poland is present in the background also here. After the war Starostecki lived in London and then in the United States. He succeeded in the new environment: he worked for the US military research programs and contributed greatly to the development of the Patriot missile system. One of his sons became a lawyer, and the other had a successful career in the US Navy.

It then had many editions, including censored editions in Poland under communism.
Polish-British and Polish American relations are also present elsewhere in the book, as in the chapter in which Janusz Brochwicz-Lewiński, a commander in the Warsaw Uprising, tells the story of the death of Krystyna Wańkowiczówna, daughter of the writer Melchior Wańkowicz, in the Uprising. After the war Brochwicz-Lewiński settled in the United Kingdom, where he served in the British Army and worked for the British secret service. Also the chapter on Maria Kowal, a Polish emigrant living in Chicago and focussing in her interview on wartime Polish-Ukrainian relations, including the mass killing of the Poles in the Wołyń (Volhynia) massacre (1943-1944), contains such elements.

The book is well written and the narration involves the reader. The stories add a necessary personal dimension to the grand events in which individual lives were lived.
Various aspects of the Polish emigrant experience come to the fore in them. Perhaps too much emphasis is placed on the conflict among the veterans regarding the Battle of Monte Cassino,at which point some of the vividness seems to be missing – but then the complexity of the matter may have required taking this approach. The book is written in Polish; if translated into
English it would be of interest to all those investigating the often troubled Polish emigrant lives for both professional and family reasons.”

A. Ziółkowska-Boehm, Druga bitwa o Monte Cassino i inne opowieści, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2014.
1 A. Ziółkowska-Boehm, Korzenie są polskie, BGW, Warszawa 1992; published in English as The Roots Are Polish (2nd ed., Canadian Polish Research Institute, Toronto [2003]).
2 M. Wańkowicz, Bitwa o Monte Cassino (Battle of Monte Cassino), 3 vols., Wydawn. Oddz. Kultury i Prasy Drugiego Polskiego Korpusu, Rome 1945-1947

JACEK SIMIŃSKI, A TAPESTRY OF POLISH LIVES, Polish-AngloSaxon Studies, vol. 17 (2014)

wtorek, 1 sierpnia 2017

ODRA maj 2017 Rozmowa z Prof. Neal Pease

In English:

ODRA maj 2017

(na dole skan wywiadu w ODRZE)

Aleksandra Ziółkowska –Boehm

Rozmowa z amerykanskim profesorem
Nealem Pease'em

Aleksandra Ziółkowska-Boehm
Panie Profesorze, ma Pan dyplom magisterski z Uniwersytetu w Kansas, drugie magisterium i doktorat z Yale Uniwersity. Jaki był temat Pana pracy magisterskich i doktorskiej ?

Neal Pease
-Tematem pracy magisterskiej, którą pisałem na Uniwersytecie w Kansas pod kierunkiem profesor Anny Cienciała, były kwestie zwiazane z obrazem Polską przedstawianej w prasie brytyjskiej w latach międzywojennych. Moja praca doktorska, obroniona w Yale University w 1982 roku pod kierunkiem profesora Piotra Wandycza, koncentruje się na relacjach między Drugą Rzeczpospolitą Polską i Stanami Zjednoczonymi w latach po pierwszej wojnie światowej, ze szczególnym uwzględnieniem stosunków finansowych, a także politycznych i dyplomatycznych relacji między dwoma krajami. Praca ta była podstawą mojej pierwszej książki „Poland, the United States, and the Stabilization of Europe, 1919-1933” (New Haven: Yale University 1982. 2nd edition: New York - Oxford: Oxford Univ. Press 1986).

Jak się zainteresował się Pan polską historią ?

Często jestem o to pytany, ponieważ nie jestem polskiego pochodzenia. W tamtym okresie było dość niezwykłe, że "niepolak" wybrał taki kierunek studiów. Obecnie badania polonistyczne zbliżyły się do „głównego nurtu”, wielu młodszych ode mnie współczesnych badaczy polskiej tematyki nie jest polskiego pochodzenia. W moim przypadku, początkowe motywacje były czysto przypadkowe. Dorastałem w uniwerstyteckim mieście, młodzi ludzie, z którymi chodziłem do szkoły i spędzałem czas poza szkołą, byli dziećmi pracowników naukowych wydziału slawistyki The University of Kansas. Gdy zacząłem drugi rok studiów jeden z  przyjaciół zachęcił mnie, bym zapisał się kurs Historii Europy Wschodniej, który wykładała profesor Anna Cienciała. Zrobiłem to, i jej wykłady bardzo mi się podobały. Uważałem temat wręcz za fascynujący, dotychczas  mi nieznany. Profesor Cienciała zachęciła mnie do kontynuowania moich badań i przekonała, abym spędził rok w Polsce. Wziąłem udział w programie wymiany studentów między Uniwersytetem w Kansas i Adama Mickiewicza w Poznaniu. Były to wczesne lata 1970. i wiele ciekawych rzeczy zaczęło się dziać w Polsce.

 A więc można powiedzieć, że w dużej mierze amerykańscy historycy polskiego pochodzenia-profesorowie Anna Cienciała i Piotr Wandycz przyczynili się do rozwinięcia czy też ukierunkowania Pana zainteresowań i Pana badań?

-Tak, mogę śmiało powiedzieć, że gdybym nie miał szczęścia być studentem i słuchać wykładów prowadzonych przez Annę Cienciała i Piotra Wandycza, nigdy bym nie rozwinął w sobie zainteresowań tematyką polską i środkowo-wschodniej europejskiej historii. Dużo zawdzięczam ich erudycji i wiedzy, byli dla mnie przykładem i wzorem. Wiele zawdzięczam ich życzliwemu zainteresowaniu i intelektualnemu wsparciu, co jest szczególnym długiem do spłacenia. Mogę mieć tylko nadzieję, że moje prace i moje zainteresowania (które mi przybliżyli) mogą pokazać doskonałe przygotowanie, które mi dali.

W swoich książkach i pracach naukowych porusza Pan wiele niezwykle interesujących tematów. Jeden z nich, to rola kościoła katolickiego we współczesnej polskiej historii. Prowadzi Pan wykłady na temat historii Polski i Europy Centralnej, historii chrześcijaństwa z uwzględnieniem kościola katolickiego. Z jakich archiwów Pan korzysta?

-Oczywiście, każdy naukowiec korzysta z różnych archiwów, w zależności od przedmiotu badań. Pokazuje je moja lista publikacji i konkretnych archiwów i bibliotek. Z upływem lat mogę powiedzieć, że wiele czasu spędziłem w państwowych i kościelnych archiwach w Polsce, ale ponieważ dokumenty dotyczące Polski ze względu na wojny, emigrację znajdują się w różnych miejscach w świecie - wiele godzin spędziłem w archiwach zarówno w Stanach Zjednoczonych (głównie w Waszyngtonie), jak i w Londynie. Mniejsze i skromniejsze zbiory są także w moim rodzinnym mieście Milwaukee, jak również w odległych słynnych Archiwach Watykańskich.

Innym tematem Pana wykładów jest odrodzenie Żydów we współczesnej Polsce. Czy amerykański student może sobie wyrobić pozytywne myślenie na ten temat?

-Jest to niezwykle ciekawy i ważny temat. Czytelnicy nie znajdą go w moich dotychczas opublikowanych pracach, ale mam nadzieję zabrania głosu i napisania na ten temat w pracach, przy których teraz pracuję, i które mam nadzieję ukażą się w druku. W międzyczasie jest wielu znakomitych uczonych i komentatorów zajmujących się tym zagadnieniem, a ja jestem chętny do wspierania ich pracy jako redaktor pisma The Polish Review.

Wykłada Pan historię cywilizacji zachodniej – począwszy od roku 1500 do czasów współczesnych. Inny temat wykładów: Polska i sąsiedzi w latach 1795-1914, kolejne: Polska i sasiedzi – lata 1914-1945, Kościół katolicki od roku 1500  do czasów współczesnych. Jakże ważne, jakie obszerne tematy. Czy można oczekiwać książki z Pana wykładami?

-Myślę o tym. Na razie te zamierzenia muszą być dodane do długiej listy zagadnień i spraw, którymi chciałbym zająć się w przyszłości.

Jest Pan w składzie zarządu Polish Institute of Arts and Sciences of America (PIASA), także w komitecie Polish American Historical Association (któremu Pan przewodniczył w latach 2011-2012), jest Pan także członkiem Polish American Studies. Pana obecność w tych ważnych cenionych stowarzyszeniach naukowych jest imponująca. Należy się Panu wdzięczność i podziw ze strony polonijnej i polskiej społeczności.
Od 2014 roku jest Pan redaktorem naczelnym kwartalnika naukowego The Polish Review, cieszącego się znakomitą reputacją. Pismo ukazuje się od 1956 roku, jest dostępne w 575 bibliotekach nie tylko amerykańskich. Czy zgadza się Pan, że możliwość lektury wybranych tekstów jest ważnym aspektem, bo jest możliwość wpływania na elity?

-Jestem zaszczycony, że powierzono mi kierowanie redakcją The Polish Review, które to pismo ma doskonałą reputację i swoją historię. W porównaniu z innymi pismami naukowymi ma ono raczej nietypowy profil. Z jednej strony, jest to publikacja naukowa i oczywiście staramy się utrzymać wysoki standard, ale nie jest to w ścisłym tego słowa znaczeniu czysto akademickie pismo. Jest organem Polish Institute of Arts and Sciences of America, której członkowie i zarząd składa się nie tylko z naukowców, ale i specjalistów różnych dziedzin mających polską tożsamość, ogólnie - mających silne zainteresowania sprawami polskimi. Z tego powodu zyskujemy potencjalnych czytelników, którzy mają szerokie zainteresowania. W pewnym stopniu widzimy to jako znak, że nasz kwartalnik wypełnia swoją misję. Uważam, że będą dalsze możliwości i tendencja do poszerzania się i otwarcia na innych

Jest Pan autorem cenionych książek, esejów, opracowań naukowych. Niezwykła jest Pana książka: “Rome’s Most Faithful Daughter: The Catholic Church and Independent Poland, 1914-1939”. (Ohio University Press, 2009). Pisze Pan, że kiedy Polska pojawiła się ponownie na mapie Europy była postrzegana jako najbardziej katolicki kraj na kontynencie. Pisze Pan, że pomimo tego, relacje między Kościołem polskim a Watykanem – odbiegały od dobrych, były wręcz trudne. Pokazuje Pan wręcz skomplikowane relacje między Polską a Watykanem. Watykan liczył na Polskę w planie „nawróceniu Rosji na katolicyzm”, tymczasem polski rząd wzbraniał się przed wzięciem w tym planie udziału. Nie są to powszechnie znane zagadnienia. Jak Pan do nich dotarł? Czy głównie dzięki niedawno udostępnionym archiwom watykańskim?

-Temat ten, który w miarę jak go pogłębiałem, okazał się być najbardziej złożonym i fascynującym aspektem książki. W skrócie: Stolica Apostolska, pod przewodnictwem papieża Piusa XI (który w Polsce pełnił funkcję nuncjusza papieskiego, zanim został papieżem) uważała, że rewolucja bolszewicka w Rosji, podczas gdy monstrualna sama w sobie, otworzyła historyczną możliwość rozszerzenia katolicyzmu na wschód, na ziemie historycznie prawosławne. Napotkało to na zdecydowany sprzeciw ówczesnego rządu polskiego, a także - w dużej mierze - przywódców Kościoła w Polsce. To, że Watykan chciał konwersji prawosławnych na obrządek katolicki, uważano za przeszkodę w asymilacji Ukraińców i Białorusinów z polską kulturą, a także obawiano się, że poczynania te mogą jeszcze bardziej skomplikować trudne relacje między Polską a Związkiem Sowieckim.
Kwestie te nie były, nie są, całkowicie nieznane. Była to sprawa znacząca i w polskich kregach urzędowych wywołała krytyczne, nieprzychylne projektowi dyskusje. Uważni czytelnicy mojej książki zauważą, że korzystałem z szerokiej gamy już opublikowanych prac, ale miałem przewagę nad moimi poprzednikami, że udało mi się wykorzystać sporą liczbę źródeł archiwalnych. Znalazłem niezwykły materiał w watykańskich archiwach, ale przede wszystkim, najwięcej informacji otrzymałem z dokumentów znajdujących się w polskich archiwach państwowych.

Kolejna Pana książka zatytułowana „Poland, the United States, and the Stabilization of Europe, 1919-1933” (Oxford University Press, 1986) jest pierwszą publikacją na temat stosunków między Polską a USA po 1-ej wojnie światowej, kiedy Polska zwróciła się do Ameryki, aby podeprzeć/poprawić swoją niepewną sytuację. Opierając się na licznych archiwach pokazuje Pan, jak polscy liderzy w latach 1920. oczekiwali od Ameryki wspierania stabilności w Europie, jak Polska po odzyskaniu niepodległości starała się pozyskać Stany Zjednoczone Ameryki aby uzyskać wsparcie i polityczne, i finansowe. Jak dalece ta polityka i oczekiwania Polski wobec USA się utrzymała, czy też zmieniła?

-Niejako sercem tej książki jest podsumowana żartem odpowiedź, którą chciałbym udzielić współpracownikom i przyjaciołom, gdyby zapytali, nad czym pracuję. Chciałbym im powiedzieć, że zajmuję się szczegółową relacją czegoś, co się nie stało. To "coś", było utworzone przy stałej współpracy gospodarczej i politycznej między „raczkującą” Drugą RP i Stanami Zjednoczonymi. Po pierwszej wojnie światowej, jak powszechnie wiadomo, Ameryka postanowiła odrzucić wizję prezydenta Wilsona stałej roli zabezpieczania europejskiego pokoju i bezpieczeństwa Starego Swiata (Old World), woląc ograniczać się do inwestycji finansowych. Odkryłem, że polski rząd wiedząc o niechęci Amerykanów do wspierania Polski politycznie, chciał wygrać sojusz z transoceanicznym supermocarstwem, że tak powiem "tylnymi drzwiami", zaciągając pożyczki i poczyniając różne inwestycje. Wedle teorii, że gdyby coś się złego działo, raczej „wcześniej niż później”, Waszyngton czułby potrzebę ochrony niezależności i integralności terytorialnej kraju, gdzie byłoby ulokowane wiele amerykańskich dolarów. Błąd w tych „planach” polegał na tym, że Amerykanie unikali inwestowania w Polsce właśnie dlatego, że kraj był tak oczywiście zagrożony przez nieprzyjazne mu ambicje Niemiec i Rosji Sowieckiej. Dlatego Amerykanie nie chcieli angażować się finansowo w Polsce międzywojennej.
Powiedziawszy to, uderza mnie, że napisałem tę książkę w czasach zimnej wojny, w czasach  PRL, a pod wieloma względami moje podejście do tematu odzwierciedla, że sytuacja braku bliskich więzi między Polską a Stanami Zjednoczonym była w jakiś sposób "naturalna", że stan relacji dyktowały i określały nieprzyjemne, ale oczywiste realia geopolityczne.
Obecnie, w świetle silnego partnerstwa, które rozwinęło się między dwoma krajami po 1989 roku, mogę podejść do tematu inaczej. Mogę zaprosić czytelników aby popatrzyli na polską politykę lat 1920. jako być może przedwczesne, ale dalekowzroczne i prorocze, a nie po prostu „chimeryczne” czy nie mające logicznych podstaw.

W eseju zatytułowanym “’This Troublesome Question’: The United States and the ‘Polish Pogroms’ of 1918-1919.” Ideology, Politics and Diplomacy in East Central Europe. Ed. Biskupski, M. B. University of Rochester Press, 2003) („Trudne pytanie – USA i polskie pogromy 1918-1919”) przytacza Pan fragment dzienników Herberta Hoovera (obejmujących lata 1874-1920). Hoover pisze, że w wiadomościach w kwietniu 1919 podano informacje o „masakrze w Pińsku” - egzekucji 50 Żydów dokonanej na rozkaz generała polskiej Armii. Amerykanie – na wniosek prezydenta Wilson, przy aprobacie Paderewskiego - wysłali delegację by zbadała, co się stało. Okazało się, że taki wypadek nie miał miejsca, że to było kłamstwo. Tymczasem czytam np. w polskiej wikipedii, że historycy nie oceniają masakry w Pińsku jednoznacznie. Czy uważa Pan, że ważne i możliwe jest wyjaśnienie tej sprawy ?

-Z biegiem lat nastąpiły dyskusje i spory dotyczące cierpień zadanych Żydom zamieszkującym na Kresach w pełnym chaosu okresie po pierwszej wojnie światowej. Szczególnie dotyczy to obszarów dotkniętych przez wojny między Polską – a z drugiej strony – bolszewikami i zwolennikami niezależnej Ukrainy. To doprowadziło do ponurych raportów o - być może- tysiącach Żydów zabitych w pogromach przy częściowym zachęcaniu bądź zaniedbaniu polskiego przywództwa wojskowego czy rządowego.
Podkreślając, że historycy nadal nie zgadzają się w tych sprawach, w dobrej wierze myślę, że to sprawiedliwe, by powiedzieć, że większość komentatorów zgadza się, że te oskarżenia, aczkolwiek nie bezpodstawne, były znacznie przesadzone. Znaczenie incydentu w Pińsku było dość dobrze udokumentowane i weryfikowane na tyle, by skłonić rząd amerykański do rozpoczęcia oficjalnego dochodzenia. Nie ma powodu, aby sądzić, że amerykański Departament Stanu uważał, że werdykt dochodzenia w dużej mierze zwalnia Polskę od winy i, idąc dalej, że amerykańskim dyplomatom zależało znacznie mniej na dobru Żydów Europy Wschodniej niż na ochronie wizerunku Polski -kraju tuż po wojnie - ważnego europejskiego sojusznika Stanów Zjednoczonych.
Ale Pani pytanie budzi większy problem - dotyczy konieczności ponownego rozpatrzenia historii stosunków między chrześcijanami i ludnością żydowską  na ziemiach polskich. To ma zasadnicze i ważne znaczenie i jest szeroko dyskutowane. Dotyczy przede wszystkim okresu II wojny światowej i zaraz po wojnie - ale może powinno - odnosić się do całej polskiej historii. Jednym z głównych oznak dojrzałego i pewnego siebie demokratycznego kraju jest jego gotowość do zbadania i zmierzenia się z historią, w tym do zanalizowania tych kwestii, które są bolesne i trudne. Począwszy od 1989 roku są czynione starania polskich uczonych w wypełnieniu "pustych stron", ze zmierzeniem się z przeszłością kraju, z trudnymi nieraz wcześniej tematami „tabu” i – w miare potrzeby - skorygowanie danych historycznych. To jest bardzo chwalebne i zawsze godne podziwu. Trzeba mieć nadzieję, że będzie można kontynuować te cenne prace, i że nie będą one napotykać na żadne przeszkody, takie jak te, które utrudniały swobodne badania polskich historyków w przeszłości.

Interesujacy jest temat – jak Amerykanie piszą o swoich „błędach i wypaczeniach”. Moim zdaniem robią to zwykle bez rozdzierania szat i lamentów. Przeczytałam niezwykle interesującą książkę Lynne Olson zatytułowaną”Those Angry Days. Roosevelt, Lindbergh and America’s Fight Over World War II, 1939-1941”, N.Y. 2013). Autorka, znany historyk,  [1] pisze w niej o latach, zanim Ameryka przystąpiła do drugiej wojny, i jak silne były wówczas nastroje antywojenne i proniemieckie. Charles Lindbergh – amerykański pionier lotnictwa – w 1938 roku odbierał medal od Hermanna Goeringa.
W książce jest osobny 18-stronicowy rozdział zatytułowany „Setting the Ground for Anti-Semitism”, gdzie autorka pisze, że większość amerykańskich uniwersytetów, włączywszy niemal wszystkie „Ivy League”, miały „strict quota sytems” (numerus clausus) w przyjmowaniu Żydów na studia. Cytowany jest uniwersytecki dziennik „Yale Daily News” zamieszczający antysemickie komentarze. Autorka pisze, że nawet po ukończeniu studiów Żydzi mieli problemy ze znalezieniem pracy. Książka ma wiele recenzji, żaden z recenzentów nie przywołał tego rozdziału, tematyki, o której niemal nikt nie wie.
Umiejętność odrzucenia, może lepiej: odsunięcia wielu tematów – to jest cecha amerykańska (i można na nią patrzeć z różnych perspektyw). Może dlatego przeciętny Amerykanin ma tak dobre samopoczucie i świadomość „wyjątkowej roli” Ameryki? Nawet Indianie nie chcą przypominania im o bolesnych okresach w swojej historii. W muzeum indiańskim w Waszyngtonie (National Museum of the American Indian) otwartym w 2004 r. nie pokazuje się okresu cierpień, „szlaku łez” (Trail of Tears). Gdy zbierałam materiał do książki sami Indianie nie żalili mi się, za to z dumą mówili o swoim udziale w drugiej wojnie światowej, o indiańskich szyfrantach (code talkers).

-Ogólnie rzecz biorąc, wszyscy ludzie na całym świecie łatwiej mówią o, powiedzmy, bardziej chwalebnych momentach w ich historii, natomiast o wiele trudniej im jest uznać za prawdziwe i przyznać sie do tych, które nie pokazują ich w dobrym świetle. Wszystkie kraje tak się zachowują. W przypadku Stanów Zjednoczonych należy wspomnieć o zniszczeniach i zmuszania do przemieszczenia amerykańskich Indian, długą tradycję przywilejów w oparciu o klasy, i - że tak powiem - ugrzeczniony (genteel) antysemityzm. Nie ma wątpliwości, że tak jest. Oczywiście, w Stanach Zjednoczonych istnieje również kwestia niewolnictwa i jego spuścizny, która jest żywa i trwa do dnia dzisiejszego. Jednocześnie, co jest ważne, amerykańscy historycy zadają odpowiednie pytania i są badacze, którzy na nie odpowiadają. Dzieje się dość intesywnie w ostatnich latach, i prawdopodobnie będzie się ukazywać coraz więcej publikacji, które z upływem czasu zyskają szerszą akceptację.

Interesuje Pana także sport – piłka nożna w Polsce i baseball w Stanach. W eseju „Diamonds out of the Coal Mines: Slavic Americans in Baseball” pisze Pan o gwieździe baseballu - znanym, powszechnie lubianym –Stanie Musial. Legendarny baseballista Stan Musial był polskiego pochodzenia. (Pamiętam, ze mój mąż mówił o nim z podziwem i szacunkiem). Czy zgadza się Pan z założeniem, że sport zespołowy kształtuje umiejętność działania w grupie i że jest ważny szczególnie w latach wczesnej młodości?

-Rzeczywiście interesuję się sportem. Jest dla mnie osobista rozrywka, a jako historyk wiem, że w sporcie na wiele sposobów można zastanawiać się i nawiązywać połączenia z tym, co moglibyśmy nazwać "prawdziwą" historią, bardziej ważnymi sprawami polityki, społeczeństwa, gospodarki i kultury. Wykładałem, a także planuję prowadzić kursy pokazujące rolę, jaką odegrał baseball w historii Stanów Zjednoczonych, a piłka nożna w historii świata.
Na przykład sport odgrywał ważną rolę w historii Polonii w Stanach Zjednoczonych. W dużej mierze lekkoatletyka tradycyjnie służyła jako znaczący sposób asymilacji imigrantów w amerykański styl życia. Stan Musial jest największym amerykańskim sportowcem polskiego pochodzenia.
Pani pytanie o przydatności zespołowego sportu w nauczaniu młodych ludzi, o wartości pracy zespołowej, fair play i obywatelskiej postawy jest bardzo interesujące. Można dyskutować, czy sport może skłócić obie strony, czy też może wywołać pozytywne cechy. Prawdopodobnie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Z drugiej strony, nie ma wątpliwości, że na przestrzeni lat w anglojęzycznym świecie wielu myślicieli uprawiając wysoko rozwiniętą kulturę sportową wierzyli, że sport może służyć do osiągnięcia pożądanych celów. Że jest wielką i praktyczną zaletą włączenie młodych ludzi w zorganizowaną grę. Brytyjczycy mówią, że bitwa pod Waterloo została wygrana na boiskach w Eton, i choć niewątpliwie jest to uwaga mocno przesadzona, ale interesująca i przemawiająca na rzecz społecznej roli sportu.

[1] Lynne Olson z mężem Stanleyem Cloudem napisali przetłumaczoną na polski i cieszącą się dużym powodzeniem książkę „Sprawa honoru. Dywizjon 303 Kościuszkowski” (“A Question of Honor: The Kosciuszko Squadron: Forgotten Heroes of World War II”).